Azja – rosyjski podbój (konspekt wykładu)

1598 - Chanat Sybiru do Rosji –, ostatni władca Kuczum Szabanida, syn i wnuk zostali arystokratami w Moskwie, syn Abul Chaikr przeszedł na prawosławie 1591 – Sibirscy carewicze potem książęta. Ostatni Alexander Alexandrovich Sibirsky (1824-1879). 10 proc. arystokracji rosyjskiej pochodzenia tatarskiego (por. eurazjatyzm).
 
Step kazachski (kirgiski) – timurida Koirigak Oglun (1394-1422) – koczownicy na stepach. Potomkowie i następcy walczą z Uzbekami (Szabanidami).
Chanowie Tawakkul (1586–1598), Iszim (1598–1628) i Jangir (1628–1652) walki o Taszkient i Bucharę z Uzbekami.
XVII w. chanat buddyjskich Dżungarów należących do Oirotów (Kałmucy i inni) w Mongolii (od Dżingis chana). Walki z Kazachami (Iszim) broniącymi drogi na zachód. Plemiona kazachskie szukają pomocy u Rosji.
Chan Tiauka (1680-1715) jednoczy trzy ordy/żuże, przyjmuje rosyjskie poselstwo 1694. Klęska w walce z chanem Dżunagarów Cewangrabtanem (1697-1727) - 1698.
1718 – Dżungarzy docierają do Bałchaszu, chanat kazachski rozpada się na trzy ordy  (1758 - na wschodzie Dżungarzy walczą z dynastią Cing) i mimo upadku Dżungarów postępuje dezintegracja i ekspansja rosyjska.
 
1734 - Rosja sięga do Orenburga – 
1795 – klany szukają protekcji na dworze Katarzyny Wielkiej, skarżą się na chanów itp.
1806 – Mała Orda de facto pod protektoratem Rosji 
1840– Fort Aleksandrowsk (Aqtau)
1848 – Aralsk, trzy żuże/ordy pod rosyjskim protektoratem (w 1882 utworzono Generał-Gubernatorstwo stepów ze stolicą w Omsku i guberniami Akmolińską, Smipałatyńską i Siemireczije, natomiast gubernie Uralsk i Turgaj podlegały MSW do 1897, gdy włączono je do Generał-Gubernatorstwa, a gubernię Siemirecuzije przekazano Generał-Gubernatorstwu Turkiestanu)
 
Szabanidzi/Szajbanidzi/Szibanidżi – Chiwa, Kokand, Buchara
Dżingis chan – syn Dżoczi – piąty syn – Szabanidzi, trzynasty syn - Timurydzi
Chiwa - Państwo uzbeckie 1511-1920
Buchara – 1500 – Muhamad Szajbani uniezależnia się od Babura (do Iranu 1740 – Nadir Szach)
Kokand – 1709 – uniezależnienie się od Buchary – emir Szahruch Szabanida
 
Skoncentrowanie na kontynencie
1812 – Aleksander I odmawia protektoratu nad Hawajami
1867 – sprzedaż Alaski – 7,2 mln zamiast 10.
 
1856 – Pokój Paryski
1839-1876 tanzimat                    Ekspansja w Azji – kierunek Iran, Afganistan – konflikt z Anglią
                                                         Kierunek – Pacyfik – konflikt z Japonią – sprawa Chin
                                                         Kaukaz – 1859-1864
 
1853 – zajęcie terenu Bałchasz i założenie Ałma Ata,
          – zdobycie Ak Meczet twierdzy chanatu Kokandu (dziś Kyzył-Orda obszar Syr-darii)
1855 – granica między Iturup i Urup – Wyspy Kurylskie
1858 – Kraj Amurski
 
1861 – Nikołaj Ignatiew – szef Departamentu Azji Środkowej, ambasador w Londynie, Konstantynopolu
– koncepcja – pokonać Anglię w Azji by uzyskać Bałkany – do 1890
- 1863-1864 – plan ataku na Azję po powstaniu polskim (ekspansja zablokowana)
1864 – zdobycie kokandzkich twierdz Dżambuł (Taras) i Czymkent
1865 – zdobycie kokandzkiego Taszkientu (Czerniajew)
1865 – zdobycie bucharskiego Chodżentu
1867 – utworzenie w dolinach Syr i Amu –darii Generał-Gubernatorstwa Turkiestanu (1886 – Kraj Turkiestański)
1868 – zdobycie Samarkandy i Buchary. Samarkanda wcielona ale obawa przed reakcją angielskią i emir Buchary zostaje wasalem, a chciał uprzedzić Rosję i podbić Kokand smodzielny od XVIII w. Chan Chudajar Kokandu wasalem Rosji
1869 – założenie Krasnowodzka (dziś Turkmenbaszi i połączenie promowe z Baku, plan - głóny port eksportowy dla gazu)
1873 – zdobycie Chiwy – chan Chiwy wasalem Rosji
1875 - Kuryle oddają za rezygnację Japonii z Sachalina
1876 – zdobycie Kokandu  (Skobelew tłumi powstanie przeciw chanowi 1875). Syn Chudajara Nasir ad-din Abdul Karim chan przejmuje władzę i próbuje uniezależnić się od Rosji. Likwidacja Kokandu i przyłączenie terenów do Rosji.
1879-1881 – zdobycie na Turkmenach Geog Tepe (Skobelew) – Płd od Aralskiego, Chanat Chiwy
1881-1882  zdobycie Merwu – 100 km od granicy z Iranem, wilajet Maryjski
1885 - granica z Afganistanem na rzece Piańdź (ang. Panj) Badachszan – worek afgański porozumienie z Anglikami o strefach wpływów i granicy.
1892 – podzielenie Pamiru między Rosję, Chiny, Afganistan, Anglię
 
Wojny afgańskie
1839-1842 – prorosyjski Mohammad Dost
1878-1880 –Od 1863 emirem syn Dosta Szer Ali odmawia wpuszczenia misji brytyjskiej, Rosja odmówiła pomocy. 1879 syn Ali Szerego Jakub chan, traci Chajber, 1880 władzę przejmuje probrytyjski brat Abd ar-Rahman
1919 – chan Amanullah wygrywa wojnę o niepodległość ale obalony w 1929 za próby reform i modernizacji.
 
Azja Środkowa po rew. lutowej
- Generał-Gubernatorstwo Stepów kontrolował rząd Kołczaka w Omsku
- Alasz Orda - Autonomiczny rząd kazachski kontrolował wschodni Kazachstan
(Kwiecień 1917 I Kongres Pan-Kirgizki w Orenburgu, szefem rządu (13.12.1917-5.03.1920) kazachskiego przewodniczący partii Alasz Orda Alichan Bokeichanow w sojuszu z Kołczakiem. Alichan Bokeichanow (1870-1937), kadet, poseł do Dumy, rew. 1905 roku, po upadku Kołczaka poddał się Sowietom, zawarto porozumienie – autonomia sowiecka – 1922-1927 z wydawnictwem sowieckim w Moskwie, 3 razy aresztowany, zamordowany w okresie czystki jako nacjonalista.
 
- Wrzesień 1920 bolszewicy zdobyli Bucharę i proklamowali Bucharską Ludową Republikę Sowiecką
 
- 1920 – Kirgiska Autonomiczna SRS w Rosji Sowieckiej, 1925 – Kazachska SRS w Rosji Sowieckiej, 1936 – Kazachska SRS
- 1918 – 1924 Turkiestańska Autonomiczna SRS w Rosji Sowieckiej
- 1924-1926 -Kara-kirgiski OA w Rosji Sowieckiej, 1926-1936 – KSSRA w Rosji Sowieckiej, 1936 – Kirgizka SRS
- 1924 – 1932 Karakałpacki OA w Kazachstanie, 1932-1936 Karakałpacka Autonomiczna SRS w Rosji Sow., 1936 – Karakałpacka Autonomiczna SRS w Uzbekistanie  (Nokis – Chorezm)
- 1924 Uzbecka SRS (z autonomiczną Tadżycką SRS do 1929)
- 1924 Turkmeńska SRS,
- 1929 – Tadżycka SRS

AZJA ŚRODKOWA: