KOSOWO 1987-1990

Nomenklatura albańska - aspiracje i demonstracje albańskie - walka nomenklatury serbskiej i albańskiej - powstanie partii politycznych - paralelne państwo albańskie 
 
Nomenklatura albańska
 
W omawianym okresie przewodniczącymi prezydium partii byli: Mahmut Bakalli (28 czerwca 1971 - 6 maja 1981), posiadający rodzinne powiązania z klanem Envera Hoxhy i zwolniony po marcowo-kwietniowych demonstracjach, Veli Deva (1981- czerwiec 1982), który już kierował partią w okresie 1965-1971 i znany był jako przeciwnik Envera Hoxhy,[1] Sinan Hasani (1982-1983), który następnie został reprezentantem kosowskiej nomenklatury w Prezydium Jugosławii (1984-1989) i jego przewodniczącym (1986/1987), Iliaz Kurteshi (1983-1984), Serb i zwolennik współpracy z albańskimi komunistami Svetislav Dolašević (1984-1985), Kole Shiroka (1985-1986), reprezentujący młode pokolenie nomenklatury albańskiej o orientacji jugosłowiańskiej Azem Vllasi (koniec kwietnia 1986 - maj 1988) i Kaqusha Jashari (1988 - 17 listopada 1988). Remiz Kolgeci był tylko pełniącym obowiązki przewodniczącego Prezydium SKK (1988 - 27 stycznia 1989), po nim obją kierownictwo partii Rahman Morina (do 12 października 1990), człowiek Miloševicia.

Azem Vllasi był przewodniczącym jugosłowiańskiego Komsomołu (do 1981), następnie szeferm organizacji partyjnej Prosztiny, przewodniczącym SSRN; należał do zwolenników orientacji jugosłowiańskiej, która wśród Albańskich komunistów znikła ostatecznie w 1990 roku. 3 marca 1989 roku SDB Serbii aresztowało Vllasiego. 30 październik 1989 roku rozpoczął się w Serbii jego proces ale został odroczony i w czasie posiedzenia sądu w dniach 19-24 kwietnia 1990 roku Vllasiego uniewinniono; już od roku władze federalne wywierały nacisk w tym kierunku.

Na czele Prezydium Kosowa stali: Xhavid Nimani (1974-1981), zmieniony po demonstracjach, Ali Shukri (sierpień 1981-1982), który następnie został przedstawicielem pokrajiny w Prezydium SKJ (czerwiec 1982-1986) i stanął na jego czele (1984-1985), Kole Shiroka (1982-1983), który następnie objął kierownictwo partii, Shefqet Nebih Skembareviqi (1985-1986), Bajram Selani (1986-1988), reprezentujący także Kosowo w Prezydium Serbii, Remiz Kolgeci (maj 1988 - 5 kwietnia 1989), który w tym samy czasie kierował partią i Hysen Kajdomçaj (27 czerwca 1989 - 11 kwietnia 1990). W skład Prezydium Kosowa wchodzili: Remiz Kolgeci, Bajram Selani, Ekrem Arifi, Petar Kosić, sekretarzem był Tomislav Skulić. 
 
Aspiracje i demonstracje albańskie
 
Pierwszą nielegalną organizację domagającą się statusu republiki dla  Kosowa wykryto w 1964 roku; skazano wówczas 57 osób, w tym przywódcę Adema Demaqiego, na kary od 3 do 15 lat więzienia.[2] Do pierwszych masowych demonstracji z żądaniem podniesienia statusu Kosowa do poziomu republiki doszło 27 listopad 1968 roku w Prisztinie i w Tetowie w Macedonii. Tito wówczas częściowo ustąpił i w roku 1969 wprowadzono nowy status dla Kosowa, jednak odmówiono realizacji żądania połączenia wszystkich ziem zamieszkałych przez Albańczyków w Macedonii, Czarnogórze i Serbii w jedną jednostkę administracyjną. Szybko powstała albańska nomenklatura komunistyczna i w latach 1970-tych komuniści albańscy wypełnili swą kwotę w nomenklaturze pokraijny równą udziałowi tej narodowości w ludności prowincji; zarezerwowano dla nich cztery piąte stanowisk.[3] W 1974 roku wybuchły jednak demonstracje studentów albańskich w Prisztinie domagających się połączenia z Kosowem terytoriów zamieszkałych przez Albańczyków w Macedonii i Czarnogórze. W Kosowie powstawały od wczesnych lat 1970-tych grupy marksistowsko-leninowskie powiązane z Tiraną: Marksistowsko-Leninowska Młodzież Kosowa i Grupa Marksistów - Leninistów Kosowa założona przez Kadriego Zekę. Ruch na rzecz Albańskiej Republiki Socjalistycznej w Jugosławii wydawał w Szwajcarii swój organ „Zeri i Kosovës”. W 1975 roku wykryto i uwięziono członków Ludowego Ruchu Wyzwolenia Kosowa, dążącego do połączenia z Albanią. Został on założony przez braci Gervalla, którzy później, na emigracji w RFN, powołali Armię Wyzwolenia Kosowa - Ushtria Çlirimtare ë Kosovës. Bracia Gervalla i Zeka zostali następnie zamordowani przez SDB Kosowa. W 1976 roku skazano za udział w Ludowym Ruchu Wyzwolenia Kosowa pisarza Adema Demaqiego oraz 18 innych osób. W tym okresie wykryto też dwie organizacje powiązane z wywiadem albańskim: Rewolucyjny Ruch Albańskiej Jedności i Marksistowsko-Leninowską Partię Komunistyczną Albańczyków w Jugosławii. SDB Kosowa inwigilowało te grupy ale ukrywało swoje informacje przed SDB Serbii.[4] Mimo więc infiltracji z Tirany w 1980 roku podpisano w Belgradzie układ handlowy o bliższej współpracy z Albanią. Zbliżenie obu krajów było powodowane strachem przed inwazją sowiecką.[5] Od 1982 roku Belgrad zaczął jednak prowadzić politykę dyferencjacji kadr albańskich czyli usuwania nacjonalistów na rzecz funkcjonariuszy o orientacji jugosłowiańskiej. 18 września 1982 roku usunięto z Uniwersytetu w Prisztinie sześciu profesorów, m. in historyka Ali Hadriego, któremu zarzucono odchylenie stalinowskie (enwerystowskie).[6]

Do kolejnych masowych demonstracji doszło 11 i 26 marca oraz 6 kwietnia 1981 roku. Zamieszki zaczęły sią od protestów studenckich przeciwko warunkom życia w przepełnionych akademikach (na Uniwersytecie studiowało 54 tys. studentów, w tym 36 tys. na studiach dziennych[7]). Wkrótce do studentów przyłączyli się robotnicy, rolnicy, członkowie partii komunistycznej i albańscy policjanci. Głównym hasłem protestujących stało się następnie żądanie Kosowo - Republiką. By stłumić rozruchy szef SDB Kosowa wyjątkowo oddany Belgradowi, Rahman Morina wezwał policję serbską; w rozruchach miało zginąć około 300 osób, a 811 skazano na więzienie.[8] Do dziś przyczyny demonstracji są niejasne. Wśród organizatorów wymieniano marksistów-leninistów pozostających pod wpływem Albanii: Rewolucyjny Ruch Albańskiej Jedności (Adem Demaqi) i Ludowy Ruch Republiki Kosowa.[9] Konkretni organizatorzy nie zostali jednak odkryci. Dopiero w roku 1990 nurt enwerystowski stracił wpływy wśród Albańczyków. Albańska i serbska nomenklatura Kosowa była przeciwna demonstracjom, widząc w nich dzieło przeciwników Jugosławii z Tirany. Vllasi twierdził, że demonstracje 1981 roku zorganizowane zostały przez stalinistów i nacjonalistów oraz zaakceptował tezę o kontrrewolucji. Po roku 1981 Vllasi był czołowym przywódcą albańskiej nomenklatury; wybrany pod koniec kwietnia 1986 roku przewodniczącym Prezydium Związku Komunistów Kosowa prowadził wojnę na dwa fronty - przeciw Miloševiciowi i własnym nacjonalistom.[10]
 
Walka nomenklatury serbskiej i albańskiej
 
Po XII Zjeździe SKJ uległ przyspieszeniu proces podziału partii serbskiej na frakcje narodowe; nomenklatury pokrajin Wojwodiny i Kosowa dążyły do uzyskania równoprawnego statusu z nomenklaturami republikańskimi. Jak ujął to Veli Deva, celem komunistów albańskich jest by Kosowo stało się konstytutywnym element Federacji,[11] co wyrażało się w haśle „Kosowo - republiką”. W tej sytuacja walka o „jednolitą Serbię” była formą konfliktu między noemklaturą serbską i nomenklaturami kosowską i wojwodziańską. Zwycięstwo elity władzy z Belgradu było warunkiem rozszerzenia jej władzy w Serbii i w dalszych terytoriach Jugosławii.[12] W 1986 roku w Kosowie doszli do władz młodzi ludzie o orientacji jugosłowiańskiej jak Azem Vllasi, z którymi Stambolić miał dobre stosunki.[13]

Już zimą z 1987 na rok 1988 Serbowie (org. partyjna Kosowo Polje, Mitar Balević późniejszy przedstawiciel SPS, Kosta Bulatović, Miroslav Šolević) utworzyli de facto własną partię komunistyczną i własne organy władzy, zasypując petycjami Związek Komunistów Kosowa.[14]
Mimo, że w maju 1988 roku Vllasiego zastąpiła Kaqusha Jashari, pozostał on członkiem Prezydium SKK i sprawował realną władzę. 14 listopada 1988 roku Milošević zażądał z kolei ustąpienia Jashari, zarzucając jej, że nie jest w stanie realizować decyzji SKJ, oraz ustanowienia odrębnej organizacji partyjnej dla Serbów, którzy w SKK zawsze byli w mniejszości. Serbowie wycofali się wówczas z Prezydium SKK, czyniąc je niereprezentatywnym. W tej sytuacji 17 listopada Prezydium SKK ugięło się i zdymisjonowało albańskich funkcjonariuszy orientacji jugosłowiańskiej: Jashari, Vllasiego i kilku innych wykluczono z Prezydium Związku Komunistów Kosowa, co wywołało albańskie demonstracje trwające od 17 do 21 listopada 1988 roku. Szefem partii został wówczas Remzi Kolgezi, który obiecał kontynuację czystek. Kolgeci starał się z kwestii Kosowa uczynić „problem Jugosłowiański” ale bez powodzenia,[15] co dowodzi, iż pod koniec 1988 roku Kosowo już oddano Serbii, mając nadzieję, iż ewentualnie ugrzęźnie tam i przestanie zagrażać innym republikom. Na początku grudnia Prezydium SKJ potępiło poparcie demonstrantów dla zdymisjonowanego właśnie Vllasiego, a Milošević odpowiedział mobilizacją i wielkim wiecem w Belgradzie (19 listopada - 1 mln uczestników). Wkrótce Kolgeci utracił realną władzę, gdy Rahman Morina podporządkował policję Belgradowi i zaczął zwalnianie policjantów - zwolenników Vllasiego. Można uznać, iż od początku 1989 roku albańska nomenklatura utraciła realną władzę w Kosowie. Granicę stanowi data 27 stycznia 1989 r., kiedy Rahman Morina objął stanowisko przewodniczącego Prezydium Związku Komunistów Kosowa. Początkowo Serbowie żądali kontynuowania polityki „dyferencjacji” kadr albańskich czyli ich podziału na pro- i anty-serbskie, później postanowiono pozbyć się całej nomenklatury albańskiej.

Do próby odzyskaniu przez albańską nomenklaturę utraconych pozycji doszło 4 lutego 1989 roku, kiedy wybuchł strajk albańskich górników Trepczy żądających by pozostawić Konstytucję z 1974 roku, zmienić ocenę demonstracji listopadowych i przywrócić na stanowiska zwolnionych funkcjonariuszy partyjnych: Azema Vllasiego, Kaqushę Jashari, Serba Sveto Dolaševicia i Kole Shiroka oraz dymisji ludzi Miloševicia: Moriny, Husamedina Azemiego i Ali Shukriego. Strajkujących odwiedził Azem Vllasi, oficjalnie by namówić ich do przerwania protestu.

Walka nomenklatury serbskiej przeciwko nomenklaturze albańskiej w Kosowie miała ten skutek, że albańscy komuniści zostali w posób naturalny uznani przez naród za przywódców. Według Karakushiego Burhan Kavaja, dyrektor kopalni był organizatorem strajku, zaś samą akcję przygotowywano od dawna. Kavaja miał też manipulować by górnicy nie poszli na rozmowy z Dizdareviciem. Generalny dyrektor kombinatu Awiz Abrashi obiecywał zakończyć strajk jeśli Morina poda się do dymisji. Raport federalnego MSW z 18 grudnia 1988 roku o organizowanie demonstracji oskarżył Azema Vllasiego i Ekrema Arifiego, członka Prezydium Kosowa,[16] Vllasi miał kierować sztabem oporu.[17] Nie można jednak uznać raportu za wiarygodny, jako że szef resortu, gen. Gračanin reprezentował obóz Ljubičicia - Miloševicia, 11 stycznia 1989 roku Prezydium Jugosławii otrzymało informacje od  federalnego MSW, iż kilku albańskich funkcjonariuszy organizuje opór, ale jak podkreśla Dizdarević, miano wątpliwości, ponieważ nie uzyskano żadnych dowodów.[18]

Już romowy z 6 grudnia 1988 roku z udziałem: Ljubičicia, Miloševicia, Gračanina, Aleksandara Mitrovicia ze strony serbskiej, Hasaniego ze strony albańskiej oraz Staneta Dolanca, Dizdarevicia i sekretarza Koracia reprezentujących Prezydium Jugosławii, nie dały żadnego rezultatu. 16 stycznia 1989 roku Delegacja Prezydium SKJ odwiedziła Kosowo (Vasil  Tupurkovski, Stefan Korošec, Raif Dizdarević) i opowiedziała się po stronie Miloševicia,[19] 22 lutego Prezydium Jugosławii nabrało przekonania, iż w Kosowie zbliża się strajk generalny. 24-25 lutego Dizdarević przyjął delegację Serbów z Kosowa kierowaną przez Balevicia, funkcjonariusza partyjnego z Kosowego Pola, która straszyła przewodniczącego Prezydium Jugosławii wojną domową. Argument ten jak się wydaje był dla strachliwego Dizdarevicia rozstrzygający. Posiedzenie Prezydium Jugosławii rozpoczęło się 25 lutego i trwało bez przerwy w nocy z 26 na 27 lutego, pod nieobecność przedstawiciela Słowenii (Dolanc jednak ex post aprobował uchwałę), podjęło decyzję o wprowadzeniu stanu wyjątkowego w Kosowie i wysłaniu do prowincji 1500 federalnych policjantów. 28 lutego zebrało się Prezydium SKJ, które również aprobowało decyzję Prezydium Państwa. Rozpatrywano też wariant stanu wyjątkowego jednocześnie w Kosowie i w Serbii, ale propozycje te storpedował Ljubičić,[20] reprezentujący w Serbię Prezydium. Podobnie w Prezydium SKJ gen. Petar Silić, szef organizacji partyjnej w wojsku i zwolennicy orientacji jugosłoiażskiej i zachowaczej testowali czy mogliby uzyskać zgodę władz partyjnych na wprowadzenie stanu wyjątkowego w całej Jugosławii.[21]
Pierwszy podał się do dymisji Azemi, następnie Shukri i 27 lutego sam Morina, co było bardzo wygodne dla Prezydium Jugosławii; dymisje i wprowadzenie stanu wyjątkowego spowodowało zakończenie strajku górników. Kierownictwo serbskie zrobiło jednak wszystko by dymisji, zwłaszcza Moriny, nie przyjęto[22] i po przybyciu sił interwencyjnych Prezydium Związku Komunistów Kosowa odrzuciło dymisje. Jednocześnie w lutym usunięto Vllasiego z KC Związku Komunistów Kosowa.

3 marca 1989 roku SDB Serbii nielegalnie udało się na teren BiH, gdzie aresztowało Vllasiego, jednocześnie w Kosowie zatrzymano innych polityków, w tym nieco wcześniej Abrashiego, Kavaję i Ekrema Arifiego. Prezydium Jugosławii tłumaczyło się potem, że o niczym nie wiedziało.

24 marca 1989 roku, w warunkach stanu wyjątkowego, parlament w Prisztinie zagłosował za zmianami konstytucyjnymi w Serbii. Władze serbskie zapowiedziały, iż głosujący przeciw będą traktowani jako kontrrewolucjoniści, na co kierownictwo SKJ nie zareagowało uznając kwestię Kosowa ostatecznie za sprawę wewnętrzną Serbii.[23] Władze federalne prawdopodobnie uważały, iż jeśli Ljubičić i Milošević zajmą się Kosowem, zostawią w spokoju KC SKJ i Prezydium Jugosławii, na które przed miesiącem próbowali przypuścić szturm. Ze 187 posłów przeciw poprawkom do Konstytucji zagłosowało tylko 10. W odpowiedzi wybuchły demonstracje, które rozbiła policja federalna, a Politbiuro potępiło ich uczestników.

W czerwcu 1989 Janez Drnovšek uchylił większość ograniczeń stanu wyjątkowego ogłoszonego w Kosowie przez Dizdarevicia. Od 22 do 31 stycznia 1990 roku w Kosowie zginęło jednak 18 osób. W tej sytuacji, 20 lutego 1990 roku, Prezydium Jugosławii wysłało JNA do Kosowa; według danych oficjalnych oddziały armii federalnej spowodowały śmierć 27 i raniły 54 osoby.
 
Powstanie partii politycznych
 
Pierwsze albańskie partie polityczne zaczęły powstawać w Kosowie w tym samym czasie co w Serbii, zbiegło się to z załamaniem albańskiej części partii komunistycznej, co ułatwiło odpływ albańskich komunistów do nowych stronnictw. Jusuf Buxhovi (oficer SDB Kosowa), pisarz i dziennikarz zwolniony z partyjnej „Rilindji” oraz pisarze: Ibrahim Berisha, Milazim Krasniqi, Mehmet Kraja (TW SDB Kosowa) i Xhemail Mustafa zaproponowali założenie Demokratyczego Związku Kosowa - Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) o kierunku narodowym. Koordynatorem Komitetu Inicjatywnego został Jusuf Buxhovi (oficer SDB Kosowa). Utworzenie partii poparli bez zastrzeżeń dr Ibrahim Rugova, przewodniczący Związku Pisarzy Kosowa (albańskich), dr Ali Aliu (TW SDB Kosowa), Ajri Begu, Basri Ēapriqi i Ramiz Kelmendi. Wszyscy wymienieni weszli do Komitetu Inicjatywnego, który następnie rozszerzono o dr Fehmi Agani, dr Bujara Bukoshi, dr Zenela Kelmendiego, Zenuna Ëelaja, dr Jusufa Bajraktariego, Mustafę Radoniqi, Hysena Matoshiego i Nesheta Nushi oraz członków Akademii Kosowa i naukoców: prof. dr Idriza Ajetiego, prof. Marka Krasniqiego, prof. Dervisha Rozhaja, Antona Ēetta i Zekiria Canę. Była to więc albańska komunistyczna elita intelektualna (do parti komunistycznej należeli m.in. Rugowa, Buxhovi, Kraja, Ali Aliu, Gunga, Enver Gjergjeku, Zekiria Cana, Sabri Hamiti). Zebranie założycielskie LDK odbyło się już 23 grudnia 1989 roku. Przewodniczącym partii został dr Ibrahim Rugowa, sekretarzem Jusuf Buxhovi (oficer SDB Kosowa), a do Zarządu weszli: dr Fehmi Agani, dr. Bujar Bukoshi, dr Ali Aliu (TW SDB Kosowa), Nekibe Kelmendi i Mehmet Kraja (TW SDB Kosowa). Założyciele LDK byli w większości dotychczasowymi członkami Związku Komunistów Kosowa, a LDK wkrótce licząc 700 tys. członków objęła cały naród albański w Kosowie.[24] LDK wypowiedziała się za gospodarką rynkową i „różnymi formami własności”, przeciwko państwowym ograniczeniom dla własności i inicjatywy prywatnej. Albańczycy poszli więc o wiele dalej w poparciu dla własności prywatnej niż Serbowie. Natomiast w sprawie najważniejszej, tj. statusu Kosowa przyjęto formułę bardzo kompromisową i wieloznaczną: „Immanentnym prawem Kosowa i jego ludności jest aby narody Jugosławii wypowiedziały się w sposób wolny na temat ponownego uregulowanie i redefinicji stosunków”.[25] Przynajmniej teoretycznie akceptowano więc nadal możliwość istnienia Jugosławii. Wynikało to z faktu, iż za powstaniem LDK stała SDB Jugosławii, zwalczająca nowe kierownictwo Serbii.

Koordynator Jusuf Buxhovi był oficerem SDB Kosowa, który brał udział w przygotowaniach do zamordowania w RFN Jusufa Gervalla, Bardhoshiego i Kadri Zeka, co potwierdził oficer operacyjny SDB Kosowa, Nafi Qegrani: „Buxhovi w dniu założenia LDK przyniósł program LDK zredagowany przez SDB Jugosławii i został wybrany sekretarzem nadzwyczajnym, podczas gdy Rugowa na propozycję Mehmeta Kraja (TW SDB Kosowa), przewodniczącym”.[26] Od lat 1970-tych, a więc od początku tworzenia nomenklatury albańskiej i większości albańskiej w organach bezpieczeństwa, dla SDB pracowało wielu dziennikarzy. Qegrani wymienia zwerbowanych wówczas publicystów „Rilindji”: Maksuta Shehu, Fadila Bujariego, Mehmeta Kraja, Sabriego Hamitiego, Jusufa Buxhovi oraz dziennikarzy TV Prisztiny: Rizę Alaja, Fahredina Gunga, Agima Zatriqi, a także autorów audycji albańskojęzycznych w TV Skopje w Macedonii: Luana Starova, Alusha Kamberiego i Ali Aliu, którzy współpracowali nieprzerwanie.[27]

Ibrahim Rugowa urodził się w 1944 roku. 10 stycznia 1945 roku komuniści zamordowali jego ojca i dziadka, znanych bojowników przeciwko serbskim czetnikom. Rugowa ukończył szkołę średnią dopiero w 1967 r., następnie studiował filologię albańską na uniwersytecie w Prisztinie (1967-1971) i językoznawstwo w Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu (1976-1977), doktorat z literatury obronił w Prisztinie (1985). W 1988 roku wybrano go przewodniczący Związku Pisarzy Kosowa, Za żądanie wniesienia poprawek do jugosłowiańskiej konstytucji usunięto go z partii komunistycznej.

Powstały wówczas także albańskie organizacje o orientacji lewicowej. Komitet Obrony Praw Człowieka został powołany przez Skelzena Maliqiego, syna Mehmet Maliqiego, oficera SDB. Veton Surroi, dziennikarz zwolniony z partyjnej „Rilindji”, późniejszy  businesman i wydawca „Koha Ditore”, powołał Stowarzyszenie na rzecz Demokracji Jugosłowiańskiej o orientacji jugosłowiańskiej.
 
Paralelne państwo albańskie
 
W marcu 1990 Prezydium Serbii postanowiło, że milicja serbska przejmie funkcje milicji w Kosowie 16 kwietnia z dniem zakończenia stanu wyjątkowego, kiedy Chorwacja i Słowenia wycofa swoje jednostki milicji z pokrajiny. Obie republiki przygotowywały się już do ogłoszenia niepodległości i oddały Kosowo Serbii. I wreszcie 26 czerwca 1990 roku Skupština Serbii zdecydowała, z powodu „nadzwyczajnych okoliczności”, iż wszystkie funkcje w Kosowie przejmują władze Serbii i 27 czerwca wprowadziła specjalną administrację;  komisarzem o nieograniczonych pełnomocnictwach został Momčilo Trajković. Latem 1990 roku zamknięto albański dziennik „Rilindja” oraz stacje telewizyjne i radiowe nadające po albańsku; w sumie zwolniono blisko 1700 pracowników. Kiedy 2 lipca policja zamknęła parlament Kosowa przed 114 posłami, albańscy deputowani ogłosili suwerenną Republikę Kosowo (nadal jednak w ramach Jugosławii), na co Skupština Serbii zareagowała 5 lipca rozwiązaniem parlamentu pokrajiny i wszystkich jej organów władzy. Przedstawiciela Kosowa w Prezydium Jugosławii odtąd mianował parlament serbski; w maju 1991 roku, po Sapunxhiu, Skupštiny Serbii wyznaczyła Muzułmanina Sajdę Bajramovicia. Albańczycy opuścili więc Prezydium Jugosławii razem ze Słoweńcami i Chorwatami. Zaczęła się okupacja i tworzenie przez Albańczyków paralelnych struktur państwowych.

Albańscy dyrektorzy zostali zwolnieni ze wszystkich przedsiębiorstw państwowych i społecznych, Albańczykom pozostało tylko rolnictwo i szara strefa. Usunięto również wszystkich policjantów (ok. 1500), a jesienią 1991 roku zwolniono wszystkich albańskich nauczycieli, lekarzy i oraz pracowników administracji. 16 października 1991 roku rozwiązano Akademię Nauk i Sztuk Kosowa. W tej sytuacji partie albańskie zbojkotowały wybory w 1990 roku. 7 września 1990 roku w Kaczaniku byli albańscy połowie do Skupštiny pokrajiny ogłosili Konstytucję Republiki Kosowa. 22 września 1991 roku parlament Republiki Kosowo uchwalił Deklarację Suwerenności i Niepodległości Kosowa. W dniach 26-30 września Komitet Koordynacyjny Albańskich Partii Politycznych w Jugosławii przeprowadził referendum w sprawie niezależnego i suwerennego państwa Kosowo; przy frekwencji 89,3 proc. za niepodległością w lokalach wyborczych urządzonych w prywatnych domach Albańczyków głosowało 87 proc. obywateli narodowości albańskiej. Komitet Koordynacyjny Albańskich Partii Politycznych w Jugosławii obejmujący wszystkie partie albańskie przewidywał w październikz 1991 roku trzy opcje: jeśli granice zewnętrzne i wewnętrzne Jugosławii zostaną zachowane, Albańczycy w trzech republikach muszą otrzymać status narodu (dotychczas mieli status narodowości), a Kosowo status suwerennego i niezależnego państwa z prawem do wejścia do nowej konfederacji jugosłowiańskiej; jeśli zmianie ulegną tylko granice wewnętrzne Jugosławii, powinna powstać Republika Albańska obejmująca terytoria albańskie w Serbii, Czarnogórze i Macedonii; i wreszcie w wypadku zmian granic zewnętrznych Jugosławii, Albańczycy będą w drodze referendum optowali za zjednoczeniem z Albanią w granicach ustalonych przez Ligę Prizreńską w 1878 roku.[28] W końcu października 1991 roku Albania jako jedyna uznała oficjalnie Republikę Kosowa. Alternatywa stworzyła instytucje paralelne w sferze polityki (parlament, rząd), szkolnictwa, opieki zdrowotnej, kultury. W grudniu 1990 roku policja nie dopuściła albańskich uczniów do szkół średnich.[29]

W systemie szkolnym, który jako jedyny funkcjonował sprawnie w roku 1994/1995 uczyło się  380 tys. uczniów i pracowało 20 tys. nauczycieli. We wrześniu 1991 roku milicja nie pozwoliła przyjść albańskim studentom na Uniwersytet, gdzie pod jej ochroną rozpoczęło naukę około 7 tys. Serbów, Czarnogórców i pewna liczba Greków. Wobec tego 17 marca 1992 roku 7.231 studentów albańskich rozpoczęło naukę na nielegalnym lecz tolerowanym uniwersytecie albańskim. 24 maja 1992 roku Rugova został wybrany jako jedyny kandydat w paralelnych wyborach zorganizowanych przez ugrupownia albańskie prezydentem Republiki Kosowo, uzyskując 99,5 proc. oddanych głosów. Jednocześnie odbyły się wybory parlamentarne w 100 okręgach większościowych i 30 proporcjonalnych; LDK uzyskała 96 mandatów (574.755 głosów), inne partie albańskie i niezależni posłowie - 29 (około 87 tys. głosów), w tym Parlamentarna Partia Kosowa - 13 mandatów, Partia Chłopska Kosowa - 7, Albańska Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna - 7,  i Muzułmanie słowiańscy - 5 miejsc. 14 mandatów zagwarantowano dla Serbów i Czarnogórców, którzy jednak odmówili ich objęcia. Powołano też paralelny rząd albański, na czele którego stanął Bukoshi. Musiał on początkowo przynajmniej żywić sympatie proenwerystowskie, skoro jego brat uciekł do Albanii, gdzie jednak pod zarzutem szpiegostwa spędził 10 lat w więzieniu.

Równoległe struktury państwowe utrzymywano dzięki 5 proc. podatkowi płaconemu przez Albańczyków w kraju i 3 proc. pobieranemu od Gastarbeiterów pracujących zagranicą. Paralelną administrację Serbowie pozostawiali w spokoju.[30] W praktyce Albańczycy w Kosowie żyli w stanie okupacji, ale formalnie nie pozbawiono ich praw wyborczych, gdyż wówczas Serbia nie mogłaby uchodzić za kraj demokratyczny. Sytuacja, w której sami Albańczycy nie chcieli uczestniczyć w procedurach wyborczych i nie posyłali swoich dzieci do instytucji serbskich (szkoły, szpitale), była dla Belgradu korzystna politycznie i finansowo, tym bardziej, że paralelene struktury albańskie nie mogły w niczym zagrozić władzom centralnym. Serbowie pozwalali Albańczykom na „zabawę w państwo” i dzięki temu mieli święty spokój. Nie musieli np. zwalczać ich partii podczas wyborów, ani formalnie likwidować instytucje parlamentarne. Tu tkwi przyczna tolerowania struktur paralelnych.

W 1997 roku Albańczycy rozpoczęli walkę zbrojną o niepodległość Kosowa, ponieważ chcieli wykorzystać międzynarodową izolację Serbii i osłabienie reżymu Miloševicia, który wszedł w fazę schyłkową.



[1] Miranda Vickers, Between … s. 208.
[2] James Gow, Legitimacy ... s. 67.
[3] Miranda Vickers, Between … s. 180
[4] Ibidem, s. 181.
[5] Ibidem, s. 206.
[6] Ibidem, s. 216.
[7] W najbiedniejszej prowincji jaką było Kosowo w szybkim tempie produkowano inteligencję, która nie mogła znaleźć pracy, co jeszcze bardziej zaostrzało rywalizację między Albańczykami i Serbami o stanowiska w administracji państwowej. Przeciętnie w Jugosławii na tysiąc mieszkańców liczba studentów wyniosiła 194,9 podczas gdy w Kosowie 274,7; A. Pipa and S. Repishti, Studiem on Kosovo, Columbia University Press, Ew York 1984, s. 144. średni dochód w Kosowie spadł z poziomu 48 proc średniego dochodu w Jugosławii w 1954 roku do 27 proc. w 1980 roku; Denninson A. Rusinow, A Fractured Federalism, Wilson Centem Press, Washington DC  1988, s. 70. Na domiar złego jedynie 20 proc. albańskich studentów studiowało nauki ścisłe i techniczne; pozotali specjalizowali się w literaturze i historii albańskiej, albańskim folklorze i sztuce islamskiej. Rocznie Uniwersytet kończyło 10 tys. absolwentów; Miranda Vickers, Between ... ss. 199, 223.
[8] Miranda Vickers, Between ... ss. 198, 207.
[9] Yugoslavia and after, … s. 140.
[10] Viktor Meier, op. cit., s. 38.
[11] Marko Lopušina, op. cit.,  s. 271 (wydruk 276 s.).
[12] Predrag Tašić, op. cit., s. 88.
[13] Ivan Stambolić, op. cit., s. 89.
[14] Viktor Meier, op. cit., s. 73.
[15] Ibidem, s. 81.
[16] Ibidem, s. 88.
[17] Raif Dizdarević, op. cit.,  ss. 358, 360, 361.
[18] Ibidem, s. s.  352.
[19] Viktor Meier, op. cit., s. 82.
[20] Raif Dizdarević, op. cit.,  s. 365.
[21] Viktor Meier, op. cit., s. 90.
[22] Raif Dizdarević, op. cit.,  s. 367.
[23] Viktor Meier, op. cit., s. 93.
[24] Miranda Vickers, Between .... s. 250.
[25] Historiku i shkurtër i LDK-së 1989-2004: Kuvendi themelues i LDK-sė - 23 dhjetor 1989:
 http://www.kosova.com/~news/ldkkronika/themelimi.html
[26] Nafi Qegrani, Balle për  balle me vdjekjen, Skopje 2000, s. 129.
[27] Ibidem, ss. 129-130.
[28] Miranda Vickers, Between ... s. 253.
[29] Ibidem, s. 248.
[30] Viktor Meier, op. cit.,  s. 100.
Autor publikacji: 
INTERMARIUM: