ALBANIA PO ODEJŚCIU ENWERA HOXHY 1985 (Skrót, przyg. Marta Kołczyńska)

W Albanii rozszerzenie bazy społecznej władzy przebiegało nieco inaczej, nie przeszła ona bowiem destalinizacji, dlatego przemiany typu 1956 (ruch reformistyczny w partii komunistycznej) i 1989 (socjaldemokratyzacja partii komunistycznej) wystąpiły razem. Nie było też bezpośredniej interwencji moskiewskiego centrum. Zaznaczmy jednak, że Ramiz Alija, podobnie jak wszyscy główni realizatorzy pieriestrojki i transformacji miał za sobą studia w Związku Sowieckim.
 
Teza: destalinizacja (1985-1988) wywołała ruchy społeczne, które wymusiły na ekipie Ramiza Aliji zapoczątkowanie transformacji i doprowadziły do obalenia ustroju komunistycznego, jaką postawią Elez Biberaj, należy odpowiedzieć na trzy pytania:

  1. Czy destalinizacja przerodziła się w transformację czy w pierestrojkę, a jeśli tak to kiedy i czy nastąpiło to wbrew nomenklaturze;
  2. Jeśli między destalinizacją a transformacją był etap pieriestrojki, odpowiadający sowieckim koncepcjom z lat 1986-1989, to czym charakteryzował się on w Albanii i jakie ramy czasowe zajmował;
  3. czy transformacja, a więc likwidacja komunizmu była wynikiem ruchu oddolnego czy podziałów i decyzji podejmowanych przez komunistyczną elitę władzy lub jej części. Jaki w ogóle wpływ miało społeczeństwo na te decyzje polityczne.

11.04.1985 – śmierć Envera Hoxhy, który już od pewnego czasu nie kontrolował całkowicie sytuacji, pozwalając Remizowi Aliji na przejmowanie niektórych swoich funkcji.

13.04.1985 - Ramiz Alija został pierwszym sekretarzem Albańskiej Partii Pracy – Partia e Punës të Shqipërisë - PPSh. 

22.11.1982 - Aliję mianowano przewodniczącym Prezydium Zgromadzenia Narodowego czyli tytularnie głową państwa. Hoxha wyznaczył Aliję swoim następcą i od 1983 zaczął przekazywać mu władzę.
 
Stan opozycji 1985
 
Brak opozycji z powodu poziomu represji; nawet jednostkowe próby sprzeciwu, jeśli się zdarzały, nie docierały do opinii publicznej.
700 tys. (na 3 mln ludności) – szacowana liczba represjonowanych
Jedyne próby kontestacji władzy Hoxhy, ale nie systemu, wychodziły z partii komunistycznej i aparatu bezpieczeństwa – jedynych zorganizowanych grup i elity społeczeństwa albańskiego
Społeczeństwo nie dysponowało grupami, które mogłyby występować w jego interesie, ani kadrami politycznymi.
 
2 fale czystek rzeczywistych lub potencjalnych przeciwników Hoxhy.
 
Wiosna 1973 - usunięto z KC Fadila Paçrami, Todi Lubonję i Agima Mero, zwolenników liberalizacji kulturalnej.
1974 - obawiając się puczu wojskowego, Hoxha usunął Ministra obrony Beqira Balluku (1917-1977?), szefa sztabu Petri Dume i szefa Zarządu Politycznego Armii Hito Çako.
Ministerstwo obrony objął ówczesny premier Mehmet Shehu.
 
1975 - czystki w gospodarce - usunięcie dyrektora Państwowej Komisji Planowania Abdyla Këlleziego, ministra gospodarki Koço Theodhosi i ministra handlu Kiço Ngjelę. Nie wykluczone, iż Hoxhy chodziło o utrzymanie priorytetu przemysłu ciężkiego.
 
1979 – śmierć Hysni Kapo; następca - Mehmet Shehu stając się drugą osobą w państwie i typowany był na następcę Hoxhy,
1980 – Shehu udało mu się przeforsować swoich krewnych na szefów ministerstw siłowych: Kadri Hazbiu został ministrem obrony, poprzednio po Shehu (1948-1954) był ministrem spraw wewnętrznych (1954-1980), a Feçor Shehu objął po nim MSW (1980 – 15 stycznia 1982).
à Shehu stał się niebezpiecznym rywalem Hoxhy. Hoxha zdał sobie prawdopodobnie sprawę, iż rzeczywista władza wymyka mu się z rąk.
09-12.1981 - upadek Shehu
 
Alija nie dysponował własnym klanem.
17.12.1981 – upadek Shehu na nadzwyczajnym posiedzeniu Biura Politycznego PPSh, a w nocy został zastrzelony lub zastrzelił się. Następnie aresztowano jego żonę, dwu synów.
 
Czystki, zdymisjonowano przewodniczącego Prezydium Zgromadzenia Narodowego Haxhi Lleshiego; po nim stanowisko to objął Ramiz Alija.
 
Zwykle czystka w bezpieczeństwie, na którym opierała się władza Shehu, powinna doprowadzić do ograniczenia władzy tego aparatu na rzecz partii, tym bardziej, że MSW można nazwać resortem rodzinnym Shehu, ale w Albanii jedynie wymieniono część oficerów a system represji pozostał na poprzednim poziomie. Możliwe, że Shehu widział katastrofę systemu i jego likwidacja odsunęła zmiany o kilka lat. Ciekawe, że zarówno Shehu jak i Alija, w odróżnieniu od Hoxhy, który studiował w Paryżu, ukończyli szkoły w Związku Sowieckim.
 
ALBANIA 1985-1989 - DESTALINIZACJA
 
08.1985 – spotkanie Aliji z pisarzami w Korczy - pierwszy sygnał zmian – zapowiedź liberalizacji w literaturze
01.1986 - ograniczona amnestia
- na dyskusji w Związku Literatów wystąpił jego przewodniczący, wierny poddany Hoxhy, Dritero Agolli (studiował w Moskwie) i potępił brak odwagi w dyskusji. Nowe kierownictwo dawało sygnały ale były one zbyt słabe dla społeczeństwa od 40 lat miażdżonego represjami.
 
03.1986 – odsunięcie Nexhmije Hoxhy (wdowa po Enverze) od rzeczywistej władzy à mianowana przewodniczącą Frontu Demokratycznego - instytucji dekoracyjnej.
 
Partia komunistyczna, jak w społeczeństwach plemiennych, była przedsięwzięciem rodzinnym; wszyscy członkowie Politbiura byli ze sobą spokrewnieni lub spowinowaceni. Zlikwidowany w 1981 roku Shehu był najmniej skoligacony z pozostałymi członkami Politbiura.
 
3-8.11.1986 - na IX zjeździe Albańskie Partii Pracy członkami Politbiura zostali ludzie Aliji: Besniku Bekteshi, Foto Çami i Prokop Murra, zaś kandydatami: Vangjel Çërava, Pirro Kondi i Kiço Mustaqi.
Alija mógł liczyć na 5 głosów, więc nie miał większości; w nowym Sekretariacie dysponował dwoma głosami na pięć.
Dojście do władzy Aliji można interpretować jako jej przejęcie przez północny klan ze Szkodry (Alija, Muho Asllani, Besniku Bekteshi), a szefami tamtejszej organizacji partyjnej byli: Muho Asllani, Foto Çami i Prokop Murra, Hoxha pochodził z Gjirokastry (południe Albanii).
Murra do Sekretariatu wszedł w 1976 i wtedy zbliżył się do Aliji. Çami z Alliją związany byli od wielu lat. Foto Çami od wojny był nieprzerwanie członkiem KC, pracował w sektorze propagandy, został członkiem Akademii Nauk (1971), był I sekretarzem także w Tiranie i Kruji. Ludzie Aliji awansowali do Politbiura już po zerwaniu Hoxhy z Chinami.

Alija przyznał, iż plan pięcioletni (1980-1985) załamał się i nie będzie wykonany oraz zapowiedział uznanie pierwszeństwa w rozwoju przemysłu lekkiego i spożywczego, co zawsze w komunizmie było oznaką odwilży.

Powołano Komisję Kontroli Państwowej do nadzoru realizacji decyzji rządu, zapowiedziano zwiększenie wymiany handlowej z Zachodem, dyskutowano ograniczone reformy mające doprowadzić do samofinansowania się przedsiębiorstw i zapowiadało zwiększenie autonomii nomenklatury gospodarczej kosztem partyjnej.

Alija podkreślał znaczenie decentralizacji - tradycyjne tematy każdej komunistycznej odwilży. 

Zwrot w polityce zagranicznej - wyjście z izolacji

03.1985 - rozmowy z Wlk. Brytanią, we wrześniu Tiranę odwiedził wiceminister spraw zagranicznych Francji.
1987 – podpisanie z Grecją układu o zakończeniu stanu wojny (sporny Epir)
1983 – początek rozmów z Włochami, ale zawieszenie w 1985.
02.1987 - gospodarka paralelna do kołchozowej (własne stada, działki)
Za Hoxhy 98% ziemi należało do państwa lub spółdzielni produkcyjnych, a działki przyzagrodowe zlikwidowano. 

20.02.1987 - mianowanie ministrem szkolnictwa Skëndera Gjinushiego – sygnał zmian  
06.1987 - „Drita” (Światło) - tygodnik Związku Pisarzy, zachęcała do liberalizacji w literaturze,
1987 – zachęcanie do liberalizmu przez ekipę Aliji – sygnał, że represji już nie będzie i można się w miarę swobodnie wypowiadać. Mimo to w „wyborach” wszyscy głosowali na kandydatów Frontu Demokratycznego i tylko jeden głos uznano za nie ważny (sic!).
 
10-11.1987 – wizyty Hansa Dietricha Genschera (RFN), Franza-Josefa Straussa + układ o pomocy w wysokości 6 mln DM.
- udział Albanii Konferencji bałkańskich ministrów spraw zagranicznych w Belgradzie - pierwsze pojawienie się przedstawiciela Albanii na forum międzynarodowym od wielu lat
 
Od 1987 - ostrożna odwilż w mediach
 
1988 - rekordowy spadek produkcji, prawdziwą katastrofę gospodarczą.
1988 - umowa o handlu przygranicznym z Grecją, połączenie między Korfu i Sarandą
09.1988 - Ramiz Alija zapowiedział zmiany demokratyczne, otwarte zebrania partyjne i zachęcać członków partii do krytyki.
 
1988 – nowa faza destalinizacji; masową czystkę w aparacie partyjnym - zwykłe lekarstwo na niedomagania systemu komunistycznego
wprowadzenie zasady rotacji co 5 lat - powtórzenie metod sowieckich. 
 
1985-1989 - klasyczny przykład odwilży i „dehodżyzacji” komunizmu, ale jeszcze bez mowy o transformacji. Społeczeństwo nie miało żadnej siły aby cokolwiek wymuszać, było zachęcane do krytyki przez dwa lata z miernym skutkiem.
 
09.1989 - opublikowanie Neshata Tozaja pt. „Thikat” („Noże”) - potępienie procesów politycznych, przeciwstawienie „złej” bezpiece „dobrą” partię.
Tozaj natychmiast uzyskał poparcie czołowego partyjnego pisarza należącego do kręgu Hoxhy, Ismaila Kadare.
  
Tozaj - wzorcowy oficer Sigurimi, udział w procesach politycznych, po grudniu 1990 mówił o zbrodniach reżymu; jego brat Sihat Tozaj był do 31.12.1991 sekretarzem Prezydium Zgromadzenia Narodowego, tj. bezpośrednim podwładnym Ramiza Aliji, wówczas przewodniczącego Prezydium Zgromadzenia Narodowego. W 1994 Tozaj znalazł się w partii socjalistycznej. Dlatego można przyjąć, iż napisał „Thikat” na polecenie samego Aliji.
 
Dopiero wyraźny atak na Sigurimi, główną siłę ustroju komunistycznego, był dla ludzi przekonywującym sygnałem, iż można występować bardziej niezależnie – sygnał destalinizacji.
 
29.09.1989 - Lenka Çuko w „Zeri i Popullit” zaproponowała VIII Plenum, aby do egzekutywy fabrycznych, egzekutyw spółdzielni rolnych, instytucji, sekretarze i ich zastępcy byli wybierani spośród wielu kandydatów. Rozwiązanie takie właśnie wprowadzono w ZSRS.
11.1989 - amnestia.

Jesienią niektórzy intelektualiści z lojalnych stalinistów przekształcili się nagle w półniezależnych. Drogę wskazywał jak zwykle Ismail Kadare, który 11.11.1989 w tygodniku „Drita” wystąpił przeciwko wtrącaniu się partii do życia intelektualnego. Bez przyzwolenia nie mógłby tego artykułu opublikować, a bez zachęty by go nie napisał.
 
1989 - starania władzy by poruszyć i zaktywizować społeczeństwa zaczęły przynosić rezultaty. 1989 - szczytowy punkt destalinizacji - krytyka bezpieki, czystka w aparacie partyjnym, liberalizacja w prasie, decentralizacja gospodarki, rezygnacja z prymatu przemysłu ciężkiego i częściowa faktyczna dekolektywizacja, choć system pozostaje ten sam.
Jeśli sam Alija podjąłby decyzję o rozpoczęciu transformacji, wówczas musiałaby istnieć wyraźna granica między obu procesami.
 
O ile w 1987 ogłoszono, iż w wyborach przeciwko kandydatom Frontu Demokratycznego nie padł żaden głos, w styczniu 1990 nastąpiła radykalna zmiana.
 
01.1990 – wybory – więcej niż 1 kandydat w wyborach niższych organów partyjnych i parlamentarnych, ograniczenie ilości kadencji, lokalne organizacje partyjne otrzymały prawo wybierania urzędników z wyjątkiem najważniejszych oraz prowadzenia otwartych zebrań. Decyzje te to kopia postanowień XIX konferencji KPZS z 06.1988, która wyznaczała początek rozdziału aparatu partyjnego od państwowego i odsunięcie tego pierwszego od realnej władzy.

Wpływ wypadków grudniowych w Rumunii zarówno na społeczeństwo albańskie jak też na ekipę Ramiza Aliji. Dla wszystkich stało się jasne, że jeżeli Ceauşescu został obalony, taki sam los czekać będzie Aliję. Alija nie miał żadnych wątpliwości kto i dlaczego obalił Ceauşescu. Zaczął kopiować decyzje Gorbaczowa, zapewne obawiając się interwencji podobnej do rumuńskiej. Gdyby chodziło o naśladownictwo „z własnej woli”, zmiany nie nastąpiłyby zaraz po grudniu ale wcześniej bądź później. Inną kwestią natomiast pozostaje odpowiedź na pytanie czy w tym czasie Alija zdecydował się na transformację czy tylko na model gorbaczowowski, który jeszcze nie likwidował komunizmu. 
Tirana pierwsza uznała Iliescu i potępiła Ceauşescu, chociaż krytykowała zmiany w Europie Wschodniej, co wynikało ze strachu by nie zostać zaliczonym w Moskwie do tej samej kategorii co rumuński dyktator, a więc również narazić się na jego los, przypieczętowany na Malcie.
 
Jesień 1989 - pierwsze ataki na budynki rządowe i mienie państwowe. Później ataki te i niszczenie wszystkiego co państwowe będzie się regularnie powtarzało do końca lat 1990-tych.
.
 
ALBANIA 1990 – „PIERIESTROJKA”
 
11.01.1990 - wysłano oddziały wojska z Tirany do Szkodry aby stłumić demonstracje, których uczestnicy domagali się żywności i demokracji.

01.1990 - demonstranci chcieli obalić pomnik Stalina; milcząca demonstracja studentów w Tiranie
Odwilż 1986-1988 i atak na stalinizm (Sigurimi) w 1989 doprowadziły wreszcie do ożywienia się społeczeństwa
Wysłanie oddziałów do Szkodry, miasta Ramiza Aliji, może świadczyć o rozdźwiękach w kierownictwie między Aliją a Simonem Stefani - członek Politbiura, wicepremier i minister spraw wewnętrznych (2.02.1989 – 9.07.1990), którego udało się Aliji pozbyć z Sekretariatu KC w 1988, z MSW dopiero w lipcu 1990, kiedy przesunął go na pozbawione znaczenia stanowisko przewodniczącego Państwowej Komisji Kontroli i wreszcie z Politbiura w grudniu.
 
01.1990 – list popierający partię i socjalizm napisany przez historyka Arbena Puto (szef komisji przygotowującej Konstytucję z 1976) + inne podobne wystąpienia
Ta akcja propagandowa świadczy o podziale w elicie władzy; nie wszyscy byli zdecydowani do wyjścia poza destalinizację i dawano o tym znak za pośrednictwem elity partyjnej.
 
Przełom 1989/90 – Alija - hasło „otwartość”, czyli albański odpowiednik głasnosti.
 
18.01.1990 - IX Plenum - Alija zapoczątkował program reform politycznych i ekonomicznych zapowiadając otwarte zebrania partyjne, rywalizację przy doborze kadr, zatwierdzanie dyrekcji przez robotników, ograniczenie liczby kadencji, decentralizację ekonomiczną i samorządową, prawo do sprzedaży nadwyżek przez spółdzielnie, zezwolenie na prywatną hodowlę.
Alija: “brak partii politycznych nie oznacza braku demokracji”, zaś system wielopartyjny zdestabilizowałby Albanię.
Zestaw reform przewidywał grupy nieformalne ale nie partie polityczne.
 
02.1990 - Alija spotkał się z Kadare - prawdopodobnie chciał uruchomić Front Demokratyczny i kampanię w prasie do czego potrzebował pisarza.
 
Dziennikarze „Bashkimi”, organu Frontu Demokratycznego, zażądali samodzielności redakcji;  dyskusje na temat niezależności prasy; dopuszczenie zagranicznych dziennikarzy
 
26.03.1990 - w czasie demonstracji w różnych miastach - okrzyki na cześć Aliji.
 
16-17.04.1990 - X Plenum KC - prawo podróżowania za granicę dla obywateli, zniesiono karę śmierci dla uciekinierów oraz zakaz propagandy religijnej, ustanowiono ministerstwo sprawiedliwości, zapowiedź reform gospodarczych, normalizacji stounków z USA i ZSRR, i poprosił o przyjęcie do KBWE. 

Alija po raz pierwszy mówił o demokratyzacji, a KC zaakceptowało „demokratyzację” w gospodarce.
Zmiany na wsi - kołchoźnicy zaczęli rozkradać bydło i kołchozy załamały się.
 
Przywrócono połączenia telefoniczne z zagranicą, wielu intelektualistów udzielalo wywiadów telefonicznych Głosowi Ameryki. 
 
Odważne artykuły w prasie; poparcie Aliji.
Za prasę odpowiedzialny był głóny człowiek Aliji Foto Çami, więc to on kontrolował kto ma prawo do „odwagi w prasie”, a zatem również kto będzie lansowany jako autorytet dla opinii publicznej – np. Ylli Popa.
 
Duża rola „Głosu Ameryki” - redakcja albańska (Eleza Biberaj) nigdy nie krytykowała Aliji, a nawet wręcz go popierała.

Wniosek: jakaś grupa w elicie władzy na tyle silna, że czuła się bezpiecznie, posługiwała się Głosem Ameryki by z jednej strony stymulować zachowania i reakcje społeczeństwa, a z drugiej promować konkretne osoby, lansować je jako przywódców politycznych; nie miały one żadnych problemów z połączeniem telefonicznym z Zachodem. Dla przykładu, jeszcze w 1996 swobodnie na Zachód można było z Tirany zadzwonić tylko z hotelu dla cudzoziemców „Dajti”, a w stolicy tylko z poczty głównej.
 
04.1990 – Gramoz Pashko  został szefem komisji reformy ekonomicznej, wstąpił do partii. Znalazł się wśród intelektualistów partyjnych wybranych wiosną 1990 przez Aliję do rozmów z dziennikarzami zachodnimi.
 
05.1990 - Fatos Nano, ekonomista, nie wspominał o wprowadzeniu gospodarki rynkowej.
 
8.05.1990 - ustawa o prawie do paszportu i podróży za granicę (z wyjątkiem osób «zagrażających wenętrznemu lub zewnętrznemu bezpieczeństwu państwa»), odebrano władzom lokalnym prawo do deportownia całych rodzin, zniesiono kary za „propagandę religijną” i zmniejszono liczbę przestępstw podlegających karze śmierci oraz przyjęto ustawę o adwokaturze (zawód zlikwidowano w 1967) i powołano ministerstwo sprawiedliwości (zlikwidowane w 1966). Jednocześnie z Konstytucji zniknął zakaz zaciągania kredytów zagranicznych.

20.05.1990 – wprowadzenie na scenę polityczną Sali Berishy – wywiad w „Drita" - odtąd klan Aliji zaczął promować Berishę na autorytet w opinii publicznej.
 
Liberalizm prasy zaczął się w określonych ramach. Innym dziennikarzom bez poparcia z góry nie wolno było tak pisać.
 
Kampania prasowa przynosiła rezultaty: w maju Alija był postrzegany jako reformator, wprawdzie w lipcu poparcie zaczęło się załamywać, z powodu oporu wobec pluralizmu partyjnego i radykalnych reform ekonomicznych, ale faktycznie do końca 1990 cieszył się powoli słabnącym autorytetem.
 
Aparat Sigurimi w połowie 1990 był nadal skuteczny.
 
1.07.1990 - policja rozbiła demonstracje w Tiranie, Szkodrze, Sarandzie, zabito 35 osób.
- dekret o warunkach demonstracji i zgromadzeń w miejscach publicznych, zakazano ich jeśli «zmierzają do obalenia ustroju państwowego i społecznego» lub «narażają cześć i autorytet państwa». Nadal istniały więzienia polityczne w Tarovik, Burrel, Tiranie, Kosove, oraz obozy pracy w Spac, Bulqize, Ballsh,  Sarandzie, Gjirokastrze i Qafe e Baryt.
 
02.07.1990 – poczatek szturmu na ambasady - pierwsza setka uciekinierów schroniła się w ambasadzie włoskiej, francuskiej i niemieckiej. Kraj ostatecznie opuściły 4 794 osoby.
Uciekinierzy opanowali statek w Durres i doszło do walk z policją. Sigurimi pojawiła się na ulicach Tirany i wprowadzono częściowo stan wyjątkowy.
Dekret zapewniający, iż uciekinierzy nie będą prześladowani, a kto chce opuścić kraj, dostanie paszport.
 
Do dziś nie wiadomo dlaczego Sigurimi pozwoliła na ucieczkę do ambasad. Podawane były dwie przyczyny:
- reżym chciał się w ten sposób pozbyć młodzieży, która byłaby siłą rewolucyjną ale struktura wyjeżdżających jasno pokazuje, iż nie byli oni zaangażowani w żadną działalność polityczną lecz chcieli po prostu poprawić warunki bytu. Ruch był spontaniczny i nie miał żadnego przywództwa.
- władze chciały ukryć ofiary represji, ale rzekomych grobów 400 zabitych nigdy nie odkryto.
Bardziej prawdopodobną przyczyną były rozgrywki wewnątrzpartyjne.
 
6–7.07.1990 - na XI Plenum KC Alija wyrzucił z Politbiura zwolennika Nexhmije Xoxhy: Manusha Myftiu, a Lenka Çuko przestała być sekretarzem KC.
Grupa Nexhmije straciła znaczne wpływ i oskarżała o wywołanie zamieszek grupę Aliji. Gdyby było to oskarżenie rytualne, mowa była by o spisku imperialistów i kapitalistów, tymczasem użyto normalnego języka.

Kryzys ambasad - pozwolił na usunięcie ludzi Hoxhy oraz oznaczał koniec jego  spuścizny. Pieriestrojka, główny cel Aliji, triumfowała.
 
Z Politbiura wyrzucono Prokopa Murrę - był promowany przez samego Alliję, więc jego usunięcie można potraktować jako wynik kompromisu: jednego waszego za jednego mojego.
Klan Nexhmije Hoxhy nie został jeszcze zmiażdżony a tylko znacznie osłabiony.
 
Na miejsce Manusha Myftiu i Prokopa Murry do Politbiura wszedł Xhelil Gjoni, mąż siostry Hysni Kapo. Uważano go za następcą Alija w partii. 
 
07.1990 - PPSh nadal sprawowała ścisłą kontrolę nad społeczeństwem, a uścisk Sigurimi był przekonywujący i wydawało się niemożliwe, aby wyłoniła się zorganizowana opozycja
 
połowa 1990 - uformowała się studecka grupa Azema Hajdariego z Tropoja (miasto Berishy) - pedagodzy Uniwersytetu i agenci Sigurimi - ruch studencki był kontrolowany przez nadal sprawną Sigurimi.
 
08.1990 - zlikwidowano monopol państwa na handel zagraniczny - w praktyce - otwarcie dla zagranicznych kompanii handlowych.
 
08.1990 – spotkanie Aliji z intelektualistami - Berisha wypowiadał się na temat mediów.
Alija przedstawił wówczas koncepcję „pluralizmu idei” bez pluralizmu partii politycznych; stanowiła ona powielenie słoweńskiego „pluralizmu interesów” France Bučara z  1982 powtórzonego przez  Kučana w 1988.
 
09.1990 - Alija odwiedził USA i ONZ, spotkał się z emigrantami balistami i Legaliteti w Nowym Jorku i Bostonie. Dano mu wtedy jasno do zrozumienia, że dopóki nie zdemontuje systemu Hoxhy, nie może liczyć na żadną pomoc.
 
09.1990 - wiceprzewodniczący komunistycznego Frontu Demokratycznego Ismail Kadare przybył do Francji i poprosił o azyl polityczny.
 
10.1990 - projekt ordynacji wyborczej, który zezwalał by swoich kandydatów zgłaszały organizacje oficjalne jak stowarzyszenia, związek weteranów, związki zawodowe  i inne, głosowanie miało być tajne, a wybory zaplanowano na luty 1991. Wszyscy kandydaci mieli jednak występować w ramach Frontu Ddemokratycznego na razie kierowanego jeszcze przez Nexhmije Hoxha, która w Politbiurze miała ”Grupę wdowy”.
 
6-7.11.1990 - na XII Plenum Alija przedstawił program «demokratyzacji» - kopię programu Gorbaczowa z 1989, zapowiadając: inwestycje i kredyty zagraniczne, zmiany w konstytucji i przestrzeganie norm międzynarodowych, zniesienie zakazu życia religijnego, podróże za granicę, oddzielenie partii od państwa, rezygnację PPSh z monopolu władzy ale bez pluralizmu politycznego;
odtąd Front Demokratyczny, organizacje weteranów, związki zawodowe, Związek Pisarzy, organizacja młodżieżowa będą niezależne od partii.
 
13.11.1990 - ordynacja zezwalającą na kandydowanie osób popieranych przez grupę co najmniej 300 wyborców, co odpowiadało mniej więcej ordynacji wyborczej zastosowanej w Sowietach w wyborach parlamentarnych w marcu 1990, rzecz jasna tylko w republikach zachodnich.
 
18.11.1990 – w „Zëri e Popullit” Berisha twierdził, iż pluralizm idei bez alternatywnych organizacji jest bezwartościowy;
Pod koniec 1990 przynajmniej część elity władzy zdała sobie sprawę, iż wprowadzenie systemu wielopartyjnego może być dla niej korzystne, a więc opowiedziała się już za transformacją, a nie tylko „pierestrojką” wzorowaną na Gorbaczowie.
Zimą 1990 / 1991 Sigurmi była nie tknięta i jeszcze się jej powszechnie bano, a więc gdyby zwolennicy transformacji w nomenklaturze i partyjnej elicie nie mieli zagwarantowanego bezpieczeństwa z tej strony, nie wystąpiliby jawnie ze swymi koncepcjami, nawet gdyby zezwolił im na to Wydział Prasy KC.
 
11.1990 - powstawały Komitety Pluralizmu, które potem przekształciły się w lokalne organizacje Partii Demokratycznej.
- specjalna komisja parlamentarną - przygotowanie projektu nowej konstytucji dającej władzę prezydentowi - Alija realizował plan oddzielenia władzy partyjnej od państwowej, czyli przeniesienia ośrodka decyzyjnego do struktur państwowych.
 
O ile na przełomie 1989 i 1990 nastąpił podział w kierownictwie komunistycznym na zwolenników zdestalinizowanego starego porządku i obóz „pieriestrojkowy” Aliji, to w połowie 1990 ten ostatni pękł na ludzi, którzy chcieli zatrzymać się na etapie Gorbaczowa i część elity władzy, zwłaszcza jej dzieci, która widziała  przyszłość w transformacji. Był to więc w sumie proces identyczny jak w Związku Sowieckim, gdzie przeciwko Gorbaczowowi stanęli zwolennicy transformacji korzystający z opieki Jelcyna i wiernej mu części oficerów KGB.
 
Bez poparcia ludzi w Sigurimi i aparcie partyjnym grupa transformacyjna nie miałaby żadnych szans na działanie. Do grupy tej z pewnością należał Gramoz Pashko, rodzinnie umocowany w strukturach Sigurimi i sam współpracujący z policją, natomiast Berisha dość długo wahał się.
 
Albańska elita intelektualna - charakter komunistyczny i była ściśle zintegrowana z partią, tym bardziej, że Uniwersytet w Tiranie powstał dopiero w 1957.
- większość studentów - z rodzin komunistycznych.
- brak niekomunistycznej elity był największą przeszkodą w budowie instytucji demokratycznych,
- bunt w środowisku komunistycznym nie oznaczał powstania ruchu antykomunistycznego, tylko podział dotychczasowej elity władzy - rozłam pokrywał się też z różnicami pokoleniowymi; grupa zbuntowana składała się z dzieci funkcjonariuszy partyjnych w tym wojska i Sigurimi, mogła więc też liczyć na ochronę rodziny.
 
8.12.1990 - przerwa w dostawie prądu w akademiku spowodowała demonstrację studentów
- na kampusie spotkała się z nimi delegacja, w skład której weszli: premier Mehmet Çarçani, spowinowacony z nim Pirro Kondi, szef partii w Tiranie, minister nauki Skënder Gjinushi i szef Komsomołu Lisen Bashkurti, ale rozmowy załamały się.
9.12.1990 - protest studentów nabrał charakteru politycznego - orzyki na cześć Gorbaczowa, ale też Ramiza Aliji, radio poinformowało o proteście studentów.
- szef MSW Hekuran Isai kazał policji zaatakować studentów; byli pobiciu, kilku studentów aresztowano.
- prowokacja wymierzoną w Aliję, gdyż Isai należał do jego przeciwników w Politbiurze i chciał w ten sposób wywołać zamieszki. Alija natomiast cały czas nastawiony był na negocjacje.
 
Berisha wrócił z zagranicy 8 grudnia i następnego dnia nie udał się do studentów, którzy mu nie ufali, widząc w nim człowieka związanego z Aliją.
 
Słowa Aliji, iż wysłał Berishę do studentów by ten opanował sytuację zyskują na wiarygodności jeśli przypomnimy, że obaj pochodzili z północy. Berisha i główny przywódca studentów Azen Hajdari pochodzili z Tropoja, jak większość leaderów studenckich: Bardhyl Ukcama, Gjin Progni, Arber Ahmetaj i Bislim Ahmetaj, Afrim Krasniqi, Flamur Buçpapaj i Kismet Pali.
 
11.12.1990 - na posiedzeniu KC pstanowiono nie używać siły i przyjęto uchwałę o możliwości utworzenia «politycznych organizacji niezalełnych w zgodzie z obowiązującym ustawodawstwem» wraz z prawem zgłaszania kandydatów w wyborach, przyjęto dymisję 5 z 11 członków Politbiura, a do rządu wprowadzono 39 letniego Fatosa Nano, doradcę ekonomicznego KC, który zawdzięczał swą karierę Nexmiję Hoxha, ale zmienił promotora na Ramiza Aliję.
 
Program minimum Partii Demokratycznej - odwoływano się do „demokratycznych reform zainicjowanych przez Aliję”.
- nie była od początku nastawiona konkurencyjnie do Ramiza Aliji - raczej pierwotnie zakładano współpracę - Berisha wahał się zanim postanowił zbudować własną pozycję w opozycji do Aliji i partii postkomunistycznej, oczywiście nie ze względu na swój antykomunizm, tylko by zdobyć władzę. Wyczuł właściwy moment, podczas gdy grupa Pashko chciała współpracować z Aliją zgodnie z wcześniej przewidzianym scenariuszem.
 
PD - od początku dzieliła się na trzy frakcje: Berishy, Pashko i Hajdariego.
 
Partia komunistyczna zezwoliła na powstanie PD mając nadzieję, że będą nią kierowali zaufani byli komuniści jak Berisha, Pashko, Neritan Ceka, bezpartyjny archeolog należący do elity.
Partia Demokratyczna powstała w elicie stołecznej, która obejmowała wielu wieloletnich komunistów. Początkowo byli więźniowie bali się przystępować do PD, traktując ją jako  twór komunistyczny, dwoma najważniejszymi przywódcami byli Berisha i Pashko. Pashko wystąpił z partii komunistycznej dopiero cztery dni po utworzeniu Partii Demokratycznej.
 
PD pierwotnie reprezentowała część obozu władzy.
 
14.12.1990 - demonstracje w Elbasan, Szkodrze, Durres; brak interwencji à zniszczenia.
 
Jak zwykle po rozruchach doszło do zmian we władzach partyjnych, na korzyść Aliji.
 
16.12.1990 - Berisha i Pashko spotkali się z Aliją, który obiecał dekret o zakładaniu organizacji politycznych - następnego dnia parlament przegłosował ustawę, co umożliwiło oficjalne zarejestrowanie PD. Demokraci chcieli przeniesienia wyborów na maj.
 
20.12.1990 - w Tiranie zdemontowano pomnik Stalina, ale pozostał monument Lenina;
21-22.12.1990 - na konferencji krajowej PPSh Nexhmije Hoxha musiała podać się do dymisji ze stanowiska przewodniczącej Frontu Demokratycznego; zastąpił ją premier Adil Çarçani, co zapowiadało jego usunięcie ze stanowiska szefa rządu. Jednocześnie doszło do zmian w Politbiurze; wreszcie udało się z niego wyrzucić dwu członków: Simona Stefaniego i Lenkę Çuko oraz dwu kandydatów: Pirro Kondi, szefa organizacji partyjnej stolicy i Qiriako Mihali. Do sekretariatu wszedł popierający zmiany Spiro Dede. Oznaczało to ostateczny cios dla przeciwników Aliji, miał on jednak zapłacić również utratą dwu swoich ludzi: Muho Asllaniego i Foto Amigo.
 
Forum Obrony Podstawowych Praw Człowieka i Wolności - Arben Puto (historyk, w 01.1990 roku publicznie popierał istniejący system).
- sekretarz - Abdi Baleta, przedstawiciel Albanii w ONZ 1977-1982 (TW, związki z KGB).
- członkowie: Neshat Tozaj, oficer Sigurimi, reżyser filmowy Kujtim Çashku,  sędziowie: Manol Konomi i Rustem Gjata oraz Remzi Lani, dyrektor organu Komsomołu “Zëri i Rinisë”, osobisty lekarz Hoxhy Ylli Popa, a także pisarze: Besnik Mustafaj, Elsa Ballauri, Zana Shuteriqi, historyk Kristo Frashëri oraz tłumacz Jusuf Vrioni.
Nikt spośród członków Forum, oprócz Jusufa Vroniego, który spędził 12 lat w więzieniu Hoxhy, nie był prześladowany lecz wszyscy należeli do komunistycznego establishmentu.
Forum zażądało odważnie zwolnienia więźniów politycznych.
 
29.12.1990 - PPSH zaakceptowała gospodarkę rynkową i demokrację polityczną; wielopartyjne i wolne wybory w lutym 1991 oraz wydawanie przez PD gazety.
30.12.1990 - związki zawodowe ogłosiły niezależność
31.12.1990 - projekt nowej konstytucji - zezwalała na strajki, wyznawanie religii, własność prywatną, partie polityczne, centrum władzy oficjalnie przechodziło od sekretarza partii komunistycznej do prezydenta i nic nie mówiła o partii komunistycznej i dyktataturze proletariatu, choć pozostawiła jeszcze starą nazwę państwa: Socjalistyczna Republika Ludowa Albanii.
Przełom 1990-91 – niszczenie akt przez Sigurimi
koniec 1990 - Alija podjął decyzję o zakończeniu „pieriestrojki” i przejściu do likwidacji ustroju komunistycznego - był wyrazicielem woli tej części komunistycznej elity władzy, która opowiedziała się za transformacją.
 
ALBANIA 1991 – 1992 – transformacja
 
5.01.1991 - pierwszy numer organu PD „Rilindja Demokratike” („Odrodzenie Demokratyczne”) - redaktor naczelny - Frrok Çupi (TW), autor odważnych artykułów krytykujących członków Politbiura. Inni również zasłynęli z bezkomprmosowego pisania: Preç Zogaj, Petraq Kolevices, Mitro Çela, Rudolf Marku, Besnik Mustafaj - akcja skierowana przeciwko rywalom Hoxhy z partii - Sigurimi istniało nadal i wystarczyłby rozkaz Aliji by interweniowało.
 
01-03.1990 – amnestia
07.1991 – zwolnienie ostatnich więźniów politycznych - władzy chodziło o to by zwalniani więźniowie nie mogli wpływać na scenę polityczną w pierwszej połowie 1991 (wybory, próby utworzenia rządu koalicyjnego).
W praktyce środowisko to nie mogło wcześniej odegrać żadnej roli, zwłaszcza w czasie pierwszych wyborów w marcu. Dodajmy, że niekomunistyczna inteligencja przebywała w wioskach internowani. Wszystkie decyzje do pierwszych wyborów - w środowisku elity komunistycznej.
Byli więźniowie zaczęli się organizować w drugiej połowie 1991 - tworząc Stowarzyszenie byłych Więźniów Politycznych i Represjonowanych (Shoqata e ish-të përndjekurve dhe të burgosurve politikë) - drugich wyborach poparła masowo Partię Demokratyczną.
Na początku do PD przystępowali przede wszystkim przedstawiciele komunistycznej inteligencji jak: Besnik Mustafaj, Rudolf Marku, Koci Petriti, Teodor Keko, Natasza Lako, którzy w przeszłości pisali poematy na cześć Hoxhy i innych przywódców komunistycznych.
 
8.01.1991 - ustawa zezwalająca zagranicznym bankom na działanie w Albanii, prośba o przyjęcie do MFW.
 
16.01.1991 - Alija zgodził się przesunąć wybory na 31.03.1991 w zamian za zgodę na zamrożenie płac i zaprzestanie strajków do 1 maja.
22 – 24.01.1991 - ataki na obiekty państwowe, masowe ucieczki do Włoch i Grecji.
25.01.1991 - prawo do strajku po przeprowadzeniu tajnego głosowania wśród załogi, a trawały strajki płacowe górników.
Głównym celem Aliji było wybranie na prezydenta przez nowy parlament - powielał schemat zastosowany w ZSRR i Europie komunistycznej, gdzie komunistyczny prezydent stawał się głównym gwarantem zachowania pozycji przez dotychczasową elitę i ośrodkiem władzy, czemu towarzyszyło przesunięcie jej centrum z partii na struktury państwowe.
 
01.1991 - powstała Partia Republikańska - pisarz Sabri Godo i Vangjush Gambeta (15 lat w internowaniu).
- powiązana z funkcjonariuszami komunistycznymi, sam Alija pomóg w wyborze Godo przewodniczącym partii
- Godo rzucił publicznie ideę prezydentury, która stanowiła główny punkt programu Aliji.
 
13.02.1991 - Berishę wybrano na przewodniczącego Partii Demokratycznej, a Selamiego jej sekretarzem.
 
6.02.1991 – strajk 10 tys. studentów Uniwersytetu w Tiranie - Komitet Inicjatywny Ruchu Studenckiego - Blendi Gonxhe, Ridvan Peshkepia (TW), Kastriot Gjoka, Arben Lika i Arjan Manahasa - petycja w sprawie poprawy warunków socjalnych, likwidacji ćwiczeń wojskowych i nauki marksizmu leninizmu, dymisji rządu, zmiany nazwy Uniwersytetu (nosił imię Hoxhy), ustąpienia szefa MSW Hekurana Isai, jednego z przeciwników Aliji.
 
 
8.02.1991 – zezwolenie na posiadanie prywatnych samochodów, obiecano depolityzację armii, policji i sądownictwa, następnie parlamentu upoważnił radę ministrów do przygotowania ustaw o wyjęciu tyh organów spod kontroli partii.
 
12.02.1991 - Związek Ochotników Hoxhy - Hysni Milloshi – w rzeczywistości sterowany przez funkcjonariuszy wyeliminowanych przez Aliję.
 
18.02.1991 demonstranci obalii monument, a następnie odcięli jego głowę i obwozili po mieście. Kilka godzin później Gjinushi poinformował, że władze zmienią nazwę Uniwersytetu.
 
Pandeli Majko – odegrał poważną rolę w demonstracjach studenckich
 
07.1990 – 03.1991 - uciekło 60 tys. Albańczyków. Opozycja polityczna nie miała żadnego wpływu na ludzi, którzy woleli głosować nogami. W całym kraju niszczono symbole reżymu Hoxhy.
 
22.02.1991 - Alija wykorzystał po raz kolejny zamieszki - przejął bezpośrednią władzę, zdymisjonował Hekurana Isai i mianował MSW Gramoza Ruçi, zdymisjonował Adila Çarçani, co było postanowione już dwa miesiące wcześniej, mianował na premiera Fatosa Nano, powołał 9 osobową Radę Prezydencką, która zagroziła stanem wyjątkowym. Wszyscy cżlonkowie byli całkowicie zależni od Aliji i nie posiadali własnej bazy czy klanu - Alija pozbył się ostatecznie partii komunistycznej jako centrum władzy, co było posunięciem charakterystycznym dla etapu transformacji w państwach bloku sowieckiego. Faktycznie miał już władzę prezydencką zanim doszło do zmiany konstytucji i formalnego wyboru Aliji głową państwa przez parlament.
 
Od początku 1991 zaczęła się prywatyzacja nomenklaturowa - przejmowanie sklepów, ponieważ zakłady przemysłowe oparte na technologii chińskiej (tj. sowieckiej z lat 1930., czyli amerykańskiej z okresu I WŚ) nadawały się tylko do zamknięcia.
- sprzedaż na własną rękę wszelkiego mienia państwowego, np. produktów z magazynów państwowych czy wyposażenia.
 
7.02.1991 - Berisha oskarżył Kiço Mustaqi, szefa MON o przygotowania do zamachu stanu.
 
20.02.1991 – utworzenie «Komitet Incjatywny szkoły wojskowej Tirany dla obrony interesów narodu i partii» na Akademii Wojskowej w Tiranie - na czele - Agim Bajraktari. Zażądali ochrony pomników Hoxhy, podporządkownia radia i TV Radzie Prezydenckiej i spotkania z Aliją, przedstawicielami partii politycznych, MSW i MON oraz z dziennikarzami.
 
22.02.1991 – spotkanie - Bajraktari zarzucił Aliji brak zdecydowania, wojskowi chcieli pozbawić go stanowiska dowódcy naczelnego
- w czasie spotkania - walki przed Akademią Wojskową (3 zabitych demonstrantów i 1 policjant)
Dyskusję z wojskowymi Alija kontynuował w MSW - zażądali wówczas odwołania nowego ministra obrony Manxhara Binaj, byłego sekretarza partii z Gjirokastry, delegalizacji PD, wprowadzenia stanu wyjątkowego i zapewnienia bezpieczeństwa rodzinie Hoxhy.
 
Ruch wymierzony był w Aliję, ale szef partii i późniejszy prezydent nigdy nie pociągnął jego uczestników do odpowiedzialności. Wyżsi oficerowie zostali skazani dopiero w 1996, kiedy PD i Berisha w pełni kontrolowali kraj. Wobec sprzeciwu wojska Alija musiał ustąpić i w rządzie Fatosa Nano pozostawił ministra obriny Kiço Mustaqi.
 
Po 20 lutego władze zaostrzyły cenzurę w radio i TV, a więc były w stanie nadal kontrolować media państwowe.
 
Przed wyborami:
zwiększono powierzchnię działek przyzagrodowych, zezwolono na prywatną hodowlę nieograniczonej ilości bydła, na otwarcie kościołów i meczetów oraz zwolniono dalszych więźniów oraz nawiązano stosunki dyplomatyczne z USA.
 
PR - program połowicznych reform: m.in. była przeciwna obrotowi ziemią;
zebrania partyjne - tylko w zamknietych salach,
Republikanie byli mniej radykalni niż PD i sami skazali się na przegraną, tym bardziej, że Godo w TV wezwał do głosowania na Aliję: „jesteśmy przeciwko systemowi i konserwatystom, głosujcie na Ramiza Aliję”. W partii Godo tłumaczył, że Alija nie użyje siły przeciw narodowi i jest najzdolniejszy członkiem Politbiura, tylko z nim można rozmawiać.
 
23.03.1991 – założenie Partii Socjaldemokratycznej przez ludzi Aliji - Skëndera Gjinushiego i Lisena Bashkurtiego, byłego sekretarza KC ds. Młodzieży i szefa Komsomołu,
- za późno, żeby mogła wziąć udział w wyborach.
- Gjinushi kandydował z listy partii komunistycznej
- inni działacze - historyk Paskal Milo, pisarz Teodor Laço, Gaqo Apostoli, agronom Haxhi Aliko, scenarzysta teatralny i filmowy Ruzhdi Pulaha.
 
31.03, 7.04.1991 - pierwsze wolne wybory zgodnie z ordynacją większościową (parlament = 250 posłów)
- frekwencja = 98,9%
- PD - 75 mandatów (39% głosów), głównie w dużych miastach
- PPSH 169 miejsc (57%), w miasteczkach i okręgach wiejskich,
- Omonia (Grecy) – 5 mandatów
- Narodowy Komitet Weteranów – 1.
 
Do zmiany konstytucji potrzeba 167 głosów, więc Alija dysponował niezbędną większością. Sam Alija jednak przegrał w swoim okręgu wyborczym z inżynierem Franko Kroqi.
 
Komuniści mogli sami utworzyć rząd większościowy, ale konserwatysta Gjoni zaproponował opozycji koalicję - komuniści wyobrażali sobie jakiś nowy front ludowy lub system wielopartyjny z jedną partią dominującą.
W imieniu PD propozycję odrzucił Genc Polo - wyjaśnił, iż bez opozycji nie ma demokracji, naprawdę PD obawiała się, iż wchodząc do koalicji stracą reputację przeciwników komunizmu.
 
2.04.1991 - demonstracja w Szkodrze - przeciwko fałszerstwom i wynikom wyborów - interweniowały oddziały bezpieczeństwa zabijając 3 osoby (1 policjant też zginął) - sytuacja zaczęła się staczać w kierunku wojny domowej. 
 
Apel Aliji o „rząd koalicji ocalenia narodowego”, ale PD odmówiła - opozycja chciała bojkotować parlament dopóki odpowiedzialni za Szkodrę nie zostaną ujawnieni, jednak bojkot szybko zakończył się (13–16.04) powołaniem Komisji parlamentarnej, która obciążyła odpowiedzialnością policję.
 
29.04.1991 - w porozumieniu z opozycją  - ustawa tymczasowa zamiast Konstytucji
- pluralizm polityczny, prawo do własności prywatnej, strajku, demonstracji, emigracji, z nazwy usunięto termin „Socjalistyczna Ludowa”, zakazano działalności partyjnej w MON, MSZ, MSW i ministerstwie sprawiedliwości, a parlamentowi podporządkowano radio, TV i Albańską Telegraficzną Agencję (ATA), a co najważniejsze zamiast Prezydium Zgromadzenia Narodowego ustanowiono urząd prezydenta wybieranego przez 2/3 (167 posłów) na 5 letnią kadencję przy czym nieco ograniczono jego władzę.
 
30.04.1991 - przy bojkocie posłów PD, parlament wybrał Ramiza Aliję na prezydenta 172 głosami; jednocześnie Alija zrezygnował ze wszystkich funkcji partyjnych
- Fatosa Nano powtórnie na premiera.
Po rezygnacji Aliji partią kierowało trzech sekretarzy, w tym Spiro Dede i Xhelil Gjoni.
 
Program Nano: prywatyzacja, szybkie przejście do gospodarki rynkowej, tymczasem inflacja osiągnęła 260% miesięcznie, a 70% siły roboczej nie było wykorzystywane ze względu na technologiczne zacofanie przemysłu.
 
15.05.1991 – strajk generalny - Niezależne Związki Zawodowe ogłosiły - żądania podwyżki od 50-100%, 6 godzinnego dnia pracy i ukarania winnych za zabicie demonstrantów w Szkodrze.
Strajk głodowy górników.
 
29.05.1991 - wielka demonstracja w Tiranie; spalono klub oficerów MSW i raniono 35 policjantów - do 4.06 strajkowała większość kraju.
 
4.06.1991 - porozumienie z opozycją - powołanie rządu koalicyjnego i rozpisania przedterminowych wyborów w maju lub czerwcu 1992 roku
- zakończenie strajku
- dymisja Fatosa Nano
Ustalono, że ministrowie rządu koalicyjnego nie będą mogli zasiadać w następnym gabinecie i muszą wystąpić ze swych partii, co rzecz jasna nie miało żadnego znaczenia.
Ideę rządu koalicyjnego wysunął tym razem Sabri Godo, jak tłumaczył, by uniknąć wojny domowej. Faktycznie była to realizacja planów Aliji.
Utworzenie rządu koalicyjnego dało początek zachodniej pomocy gospodarczej.
 
5.06.1991 - „rząd ocalenia narodowego” / „rządem stabilizacji narodowej”
- komuniści, demokraci, republikanie, socjaldemokraci i agrariusze.
- premier - Bufi, syn bohatera komunistycznego
- gdyby wziąć pod uwagę przynależność partyjną ministrów w 1989, okazałoby się, iż prawie wszyscy byli członkami partii komunistycznej.
 
Komuniści - 12 resortów w tym MSW i MSZ,
- szef MON - bezpartyjny oficer lotnictwa Perikli Teta (TW) - później wstąpił do PD
- PD - 7 resortów - Gramoz Pashko został wicepremierem i ministrem gospodarki, brat jego żony Genc Ruli - ministrem finansów, Preç Zogaj ministrem kultury.
Republikanie i socjaldemokraci otrzymali po dwa ministerstwa, a Partia Agrarna – jedno.
 
Program Bufiego - mała prywatyzacja, liberalizacja cen, wprowadzenie swobodnego handlu zagranicznego i zbudowanie nowego systemu finansowego.
 
10 – 13.06.1991 - X Kongres PPSH - istotne zmiany
- zerwano z tradycją Hoxhy - potępienie zmarłego wodza, odrzucono marksizm leninizm
- zamiast KC à 81-osobowy Komitet Dyrektorów - jego  przewodniczący - Fatos Nano, który teraz był czołowym reformatorem.
- zamiast Politbiura à 19-osobowe Prezydium, m.in. Agolli.
- 9 byłych członków Politbiura, w tym Nexhmiję Hoxha, wyrzucono z partii,
- zmieniono nazwę na Albańską Partię Socjalistyczną -socjaldemokratyzacja partii komunistycznej - znak, iż większość elity władzy opowiada się już za transformacją ustrojową.
 
07.1991 - Berisha wyrzucił Frroka Çupiego, redaktora naczelnego „Rilindja Demokratike”, zarzucając mu agenturalność, co się później potwierdziło - prawdziwa przyczyna - przynależność Çupiego do opozycji wewnątrzpartyjnej kierowanej przez Gramoza Pashko.
 
- nowa ustawa o partiach politycznych à możliwe zarejestrowanie ruchu monarchistycznego Legaliteti i kontynuacji narodowej organizacji antykomunistycznej z okresu okupacji Balli Kombëtar.
 
07.1991 - rozwiązanie Sigurimi à Narodową Służbę Informacji (z oficerów Sigurimi); szef - Irakli Kocollari, poprzednio oficer na placówce w Atenach.
NSI przejęła 30% byłych pracowników Sigurimi.
- Ramiz Alija kazał aresztować Hekurana Isai i Manusha Myftiu, swoich dawnych przeciwników.
 
- zamiast Rad Ludowych à wielopartyjne komitety jako władze lokalne i dał na własność po 1 akrze ziemi na rodzinę, ale chłopi zaczęli żywiołowo odbierać ziemię według nadziałów sprzed kolektywizacji i system kołchozowy się ostatecznie rozpadł.
08.1991 – ustawa o własności prywatnej i zatrudnianiu pracowników, inwestycje zagraniczne.
 
22.08.1991 - PD próbowała utworzyć wspólny front z socjaldemokratami, republikanami i Stowarzyszeniem byłych więźniów oraz niezależnymi związkami zawodowymi.
14.09.1991 - wiec trzech partii na placu Skanderberga - żądano likwidacji struktur komunistycznych, aresztowania Nexhmije Hoxha i innych osób odpowiedzialnych za łamanie prawa, przyjęcia ustawy o rehabilitacji i odszkodowaniu dla ofiar represji.
Dopiero w tym okresie dawni więźniowie stawali się siłą polityczną. Sojusz trzech nie mógł się jednak długo utrzymać ze względu na powiązania socjaldemokratów z komunistami.
 
Rząd koalicyjny Bufiego postrzegany był już jako parawan dla trwającej od początku roku prywatyzacji nomenklaturowej. Pashko i jego zwolennicy popierani przez Aliję i wypowiadający się za pozostaniem w koalicji, oskarżany był o kontakty z prezydentem. Pashko chciał kontynuować koalicję, podczas gdy Berisha miał lepsze wyczucie i postanowił ją zerwać i przejść do likwidacji politycznej Aliji, w czym nie tyle wyrażał się jego antykomunizm, co dobrze zrozumiany interes własny; tylko odsunięcie Aliji i jego grupy otwierało drogę do władzy dla Berishy, który postanowił budować swoją pozycję w opozycji do dawnego systemu i prezydenta. Należy też podkreślić rolę ambasadora USA Rayersona który przybył do Tirany 24 kwietnia 1991 roku i aktywnie popierał PD, występując też na jej wiecach. Rayerson, poprzednio pracował w Polsce i Jugosławii, gdzie spotykał się z Albańczykami, uczył się języka albańskiego i zajmował bardzo proalbańskie stanowisko.
 
Koniec 09.1991 - przed konwencją PD, Gramoz Pashko podjął próbę obalenia Berishy, wysuwając kandydaturę Neritana Ceki, szefa klubu parlamentarnego PD na stanowisko przewodniczącego. W tym celu należało zmienić sposób wybory, zamiast przez konwencję, gdzie Berisha miał większość, dokonać go tylko głosami członków Prezydium, gdzie ewentualnie spiskowcy mogli liczyć na powodzenie.
Buntownicy - Gramoz Pashko, brat jego żony Genc Ruli, Neritan Ceka, Preç Zogaj (TW) i Frrok Çupi (TW Sigurimi). Pashko miał wówczas poparcie Selamiego, Imamiego i Hajdariego.
 
Zamierzenia spiskowców się nie powiodły i wybory przeprowadzono na konwencji. Sali Berisha uzyskał 449 głosów, Neritan Ceka - 77 i Azem Hajdari - 9, Selami został ponownie sekretarzem partii, a wiceprzewodniczącymi: Neritan Ceka, Azem Hajdari i Arben Imami. W obliczu wyborów Berishy potrzebne było zawieszenie broni a nie rozłam w partii.
 
26.11.1991 - PD zażądała by do 3.12 ukarano winnych za Szkodrę, aresztowano Nexhmije Hoxha, dokonano zmian kierownictwa TV i rozpisano przedterminowe wyborów w terminie do 23.02.1991, gdyż inaczej wycofa się z rządu.
Faktycznie decyzja o wyjściu z rządu Bufiego już zapadła.
 
1.12.1991 - rząd opuściło 3 członków PR: sekretarz Teodor Kareco, minister transportu Fatos Bitincka i szef Państwowej Komisji Kontroli Alfred Karamuço.
 
Negocjacje z rządem przyspieszono, zmieniono dyrektorów TV i radia, ale nie miało to już znaczenia.
 
11.12.1991 – upadek gabinetu Bufiego;
PR poparło, a PSD  skrytykowała PD.
- aresztowano Nexhmije Hoxha, ale nie miało to już znaczenia dla biegu wydarzeń.
- Alija ogłosił wybory na 22.03.1992; Vilson Ahmti - premier rządu przejściowego.
 
2.02.1992 – parlament uchwalił zakaz udziału w wyborach organizacji powstałych wedle kryterium narodowego, co wykluczyło grecką Omoniję.
 
24.02.1992 - Grecy założyli Partię Stowarzyszenie Praw Człowieka – Partia Bashkimi për të Drejtat e Njeriut – na czele Vasil Melo, antykomunista w bezpośrednim kontakcie z Atenami.
 
- nowa ordynacja - 100 okręgów jednomandatowych o równej liczbie mieszkańców, 4% próg wyborczy, wymóg zarejestrowania kandydatów w minimum 33 okręgach znajdujących się co najmniej w 9 dystryktach administracyjnych, jako warunek udziału w proporcjonalnym podziale 40 miejsc na listy partyjne.
- liczba mandatów - proporcjonalna do liczby głosów oddanych na daną partię.
- w wypadku 40 mandatów proporcjonalnych system penalizował ugrupowanie, które zdobyło najwięcej mandatów większościowych i nagradzał partię, która wprawdzie zdobyła dużo głosów ale poniżej 50% plus 1 koniecznych dla uzyskania mandatu większościowego.
 
26.02.1992 - premier Vilson Ahmeti wezwał armię do interwencji by «przywrócić porządek i przeszkodzić w szerzeniu się przemocy na inne regiony kraju».
- w Pogradecu plądrowano zakłady pracy, wynoszono meble i palono budynki państwowe.
- armia zajęła miasto, ale następnego dnia znów wybuchły zamieszki.
Na radykalizację nastrojów musiał wpływać też fakt, iż pierwsi emigranci, którzy uciekli jeszcze w 1990, zaczęli przysyłać z Zachodu ubrania, magnetofony, lodówki, samochody, rozmaite urządzenia, co w wyizolowanym społeczeństwie musiało robić fałszywe wrażenie, iż dobrobyt jest w zasięgu ręki, wystarczy tylko usunąć Aliję.
 
22 / 29.03.1992 – wybory
- PD (62%, ponad 1 mln głosów) - 90 mandatów większościowych + 2 proporcjonalne = 92,
- Partia Socjalistyczna – postkomuniści - (26%, 433 tys.) – 6 + 32 = 38,
- greckie Stowarzyszenie na rzecz Praw Człowieka - 2, 
- PR - 1,
- Partia Socjaldemokratyczna – postkomuniści - (4,3%, 73 tys.) – 1 + 6 = 7.
 
3.04.1992 – dymisja Ramiza Aliji
 
8.04.1992 - parlament przyjął ustawę wzmacniającą uprawnienia prezydenta
9.04.1992 - parlament wybrał na prezydenta Sali Berishę (96 za/44 przeciw)
 
PD - hasło całkowitej prywatyzacji i kompensaty dla byłych właścicieli za skonfiskowaną własność, na czas wyborów zawieszono wewnętrzne spory,
- po wyborach Berisha przy tworzeniu nowego rządu, oprócz Genca Rulego, wszystkich buntowników pozostawił poza nim, co musiało doprowadzić do szybkiego rozłamu.
 
10.04.1992 – premier - Aleksander Meksi,
- wicepremierzy: Bashkim Kopliku (+ MSW) i Rexhep Uka (+ minister rolnictwa)
- Genco Ruli – pracował blisko z Bankiem światowym i MFW, i z tego powodu nie mógł zostać odsunięty - resort gospodarki i finansów.
- Safet Zhulali - MON, na który miał ochotę Perikli Teta;
- Alfred Serreqi, lekarz ze Szkodry, który cały życie spędził w szpitalu w górach - MSZ;
- Bitincka z PR ministrem transportu,
- socjaldemokrata Vullnet Ademi - sekretarz rządu,
Gabinet Meksiego miał formalnie charakter koalicyjny. Poza nim pozostali socjaliści i Grecy.
 
6.04.1992 - przewodniczący parlamentu - Pjetër Arbnori (w 1961 za próbę założenia partii socjaldemokratycznej został skazany na śmierć; wyrok potem zamieniona na 25 lat pozbawienia wolności i przedłużono za pisanie w więzieniu. Arbnori wyszedł na wolność dopiero w sierpniu 1989, w styczniu 1990 przyłączył się do demonstrantów w Szkodrze, a następnie do PD).
 
16.04.1992 - Brisha musiał ustąpić ze stanowiska przewodniczącego partii i z jego nadania nowym szefem PD został Eduard Selami (411 z 485 głosów); wiceprzewodniczącymi wybrano Azema Hajdariego i Arena Imamiego.
 
26.07 / 2.08.1992 - wybory lokalne - frekwencja 70,65%
- PD – 43%
- Partia Socjalistyczna – 41%
- Partia Socjaldemokratyczna – 4,4%
 
- socjaliści - 23 burmistrzów, 417 mandatów w radach powiatowych
- demokraci – 19, 363 mandatów
- Grecy – 1, 53 mandaty
- socjaldemokraci – 42 mandaty
- PR – 32 mandaty
 
Zwycięstwo PD w wyborach parlamentarnych było dość kruche, mimo olbrzymiej przewagi mandatów, ponieważ komuniści w terenie nadal pozostawali bardzo silni.
 
WNIOSKI
 
Odwilż zaczęła się w styczniu 1986 - w tym samym czasie, co początek walki o władzę w Serbii.
1986 - tradycyjne elementy - pierwszeństwo w rozwoju przemysłu lekkiego i spożywczego, decentralizacja, poluzowanie polityki wobec chłopów,
1987 - kontrolowana liberalizacja w mediach, zezwolenie na prywatną hodowlę,
1988 - wraz z katastrofą gospodarczą czystka w aparacie władzy, demokracja wewnątrzpartyjna.
W tym momencie odwilż przerosła w destalinizację, ale zachęcanie do krytyki niewiele dawało.
 
1989 - punkt szczytowy tego procesu - zezwolono na sprzedaż nadwyżek rolnych na wolnym rynku, wyprowadzono zasadę wielu kandydatur w wyborach partyjnych, zaczęto krytykować Sigurimi (wrzesień) oraz ogłoszono pierwszą i ograniczoną amnestię (listopad).
- zasadnicza różnica między destalinizacją w bloku sowieckim, gdzie odwilż zapoczątkowała właśnie amnestia i jeszcze jeden dowód na to, iż w Albanii społeczeństwo pozbawione kadr politycznych nie mogło się organizować i wywierać żadnego wpływu na proces polityczny stanowiący wynik decyzji komunistycznej elity.
 
1989 – 1990 - wielu członków partii i intelektualistów doszło do wniosku, że system by przetrwać musiał przejść fundamentalne zmiany - w szoku po wydarzeniach rumuńskich Alija podjął decyzję o skopiowaniu sowieckiej pierietrojki, nadając jednej z jej części składowych, „głasnosti” w mediach, nazwę „otwartości”.
 
01.1990 - główne elementy „pieriestrojki” politycznej: wielu kandydatów w wyborach partyjnych i samodzielność niższego aparatu, który może odtąd wybierać swych sekretarzy zamiast zatwierdzać nominacje centrum, rywalizacja kadr partyjnych, co w sumie musi spowodować destabilizację partii, odchudzenie aparatu i rozpad partyjnego centrum władzy.
Wielu kandydatów w wyborach parlamentarnych zgłaszanych przez oficjalnie ogłoszone za samodzielne organizacje transmisyjne partii komunistycznej i grupy nieformalne, co oznaczało ich legalizację. Była to kopia systemu zastosowanego w Sowietach w wyborach republikańskich w marcu 1990 na podstawie ordynacji przyjętych w listopadzie 1989, na podstawie których kandydatów mogły zgłaszać np. kolektywy pracownicze. W obu wypadkach próbowano stworzyć „demokrację bez partii politycznych”. Katalog ten został w połowie roku uzupełniony o prawo do podróżowania czyli zgodę na paszport dla każdego obywatela.
 
W sferze gospodarki - zezwolenie na prywatną hodowlę, przydział działek przyzagrodowych, tolerancję dla faktycznego rozpadu kołchozów i zezwolenie na inwestycje zagraniczne (odpowiednik preferowanych w Sowietach joint ventures).
 
W sferze taktycznej:
1. używanie stymulowanego bądź prowokowanego nacisku społecznego na aparat partyjny by pokonać przeciwników - w Albanii nie było możliwe organizowanie wiecy opozycyjnych przeciwko starej nomenklaturze, jak w Sowietach czyniono to za pośrednictwem frontów ludowych, ze względu na stan w jakim społeczeństwo znalazło się po dwu pokoleniach represji. Dlatego pecyfika albańska polegała na rozruchach; w końcu marca jako wstęp do rozliczeń na X Plenum w kwietniu i w lipcu jako warunek zwycięstwa Aliji na XI Plenum, a później 20 lutego jako uzasadnienie przejęcia przez Aliję bezpośredniej władzy prezydenckiej.
2. używanie zachodnich radiostacji - Głosu Ameryki - do komunikowania się z własnym społeczeństwem i promowania nowych autorytetów politycznych.
 
W połowie 1990 roku w elicie władzy rozpoczeła się dyskusja o wielopartyjności. W tym czasie wypromowano też drugi, obok Gramoza Pashko, nowy autorytet polityczny, Sali Berishę.
 
07.1990 - zasadnicze zmiany gospodarcze, które miały doprowadzić po kilku miesiącach do nowego rozłamu w elicie władzy. Nowy system zarządzania dał samodzielność nomenklaturze ekonomicznej a kontrolowany sektor prywatny w usługach otworzył możliwość prywatyzacji nomenklaturowej i co za tym idzie zmiany dotychczasowego charakteru intersów elity władzy. Był to więc punkt zwrotny i początek reorientacji nomenklatury, w interesie której nie będzie już leżało kontynuowanie gospodarki państwowej lecz wprowadzenie rynku i systemu gwarantującego noemklaturze możliwość bogacenia się dzięki własności prywatnej. Rozpoczął się proces, który doprowadzi na przełomie 1990 i 1991 do przerośnięcia pieriesttrojki w transformację. Warto zaznaczyć, iż właśnie w tym mniej więcej czasie powstała grupa Azema Hajdariego na Uniwersytecie w Tiranie.
 
11.1990 - zaczęto otwarcie mówić o systemie wielopartyjnym - w wąskim kręgu władzy decyzja została podjęta i teraz sondowany jest aparat partyjny.
Sigurimi do 1991 pozostawała nietknięta; w tym czasie prywatyzacja nomenklaturowa rozkręca się, więc dyskusja o systemie wielopartyjnym była po prostu jej wyrazem.
Pojawiła się idea władzy prezydenckiej i oddzielenia partii od państwa, czyli jej marginalizacji i stworzenia nowego centrum władzy stanowiącego polityczne zabezpieczenie dla nowych interesów zrodzonych z właśnie powstającej prywatnej własności nomenklatury.
Berisha mówił o organizacjach alternatywnych, co oznacza, iż część elity władzy opowiedziała się za transformacją ustrojową. Nie przeczy temu fakt, iż Alija system wielopartyjny postrzegał jako ustrój wielopartyjny z jednym, komunistycznym stronnictwem dominującym i pozostałymi kontrolowanymi przez swoich ludzi i współpracującymi z partią komunistyczną. Za transformacją opowiadały się przede wszystkim młode pokolenie elity komunistycznej: Pashko, Selami, Ruli posiadają rodzinne związani z Sigurimi, inny z wojskiem lub wysoką nomenklaturą partyjną. Dlatego zmiany te nie mogły nastąpić wbrew aparatowi bezpieczeństwa.
 
12.1990 - powstaje Partia Demokratyczna - w dzień po decyzji KC o możliwości tworzenia organizacji oficjalnie niezależnych od partii - rozpoczyna się transformacja polityczna.
Alija zapowiada wielopartyjne wybory parlamentarne w 1991.
Rozruchy 20 lutego służą jako pretekst do wprowadzenia bezpośredniej władzy prezydenckiej, co oznacza koniec partyjnego ośrodka władzy.
Partia komunistyczna ulega po 20 lutego dezintegracji nie w wyniku rozruchów tylko na skutek zabrania jej rzeczywistej władzy.
 
Rząd ocalenia narodowego Bufiego jest koalicją służącą za parawan dla prywatyzacji nomenklaturowej podobnie jak rządy koalicyjne we wszystkich krajach bloku sowieckiego.
 
Transformacja, a więc likwidacja komunizmu, nie była wynikiem żadnego nacisku oddolnego, ale wynikiem podziałów i decyzji podejmowanych przez komunistyczną elitę władzy lub jej część.
 
Społeczeństwo nie miało żadnego wpływu na te decyzje, gdyż nie było zdolne do wywierania zorganizowanego nacisku. Mogło tylko głosować nogami i niszczyć mienie państwowe, ale to nie mogło doprowadzić do zmian politycznych. Społeczeństwo było pozbawione własnej elity i potencjalnych przywódców. Niekomuniści siedzieli w więzieniach i wioskach internowania Dopiero w maju 1990 anulowano prawo nomenklatury do deportowania elementów uznanych za wrogie, a ostatni więźniowie wyszli na wolność w lipcu 1991, elementy niekomunistyczne mogły zatem włączyć się do życia politycznego dopiero w drugiej połowie 1991. Do tego czasu opozycja polityczna odzwierciedlała podziały w elicie władzy i była izolowana od społeczeństwa, który marzyło tylko o ucieczce z kraju.
 
 
Sali Berisha (ur. 15.10.1944 w Tropoja) - pochodził z północnego klanu, jego ojciec był funkcjonariuszem policji w Szkodrze, studia medyczne ukończył w 1967, pracował jako lekarz w Klinice Kardiologicznej w Tiranie i wykładał na Uniwersytecie, specjalizował się w kardiologii we Francji (1978), był członkiem Europejskiego Komitetu Badań Medycznych z centralą w Kopenhadze (od 1986), doktorem nauk (1988) i profesorem (1989).
- był zastępcą członka KC, bardzo rygorystycznie realizował rozkazy walki klasowej, oddawał usługi członkom Politbiura i był przekonanym komunistą.
- do partii wstąpił w 1978, przed wyjazdem do Francji,
- należał do kręgu władzy,
- podobnie jak Ramiz Alija pochodził z północy i w 1990 należał do jego współpracowników.
 
Ramiz Alija (ur. 1921 w Szkodrze) - rodzina pochodzi z Kosowa,
- po krótkiej współpracy z Balli Kombëtar, w 1943 wstąpił do partii komunistycznej,
- komisarz polityczny V Dywizji, w 1944-1948 szef Komsomołu, w tym czasie blisko współpracował z Nexhmije Hoxha,
- 1948 - wybrany go do KC, w 1954 ukończył studia w szkole partyjnej w ZSRR,
- w listopadzie 1960 był razem z Hoxhą na konferencji w Moskwie, kiedy nastąpiło zerwanie z Chruszczowem, został członkiem Sekretariatu ds. propagandy i ideologii, w 1961 Politbiura.
- odpowiedzialny za sektor ideologiczny i kampanie przeciw rewizjonistom sowieckim, jugosłowiańskim i chińskim.
- po aresztowaniu w 1973 liberałów, Fadila Paçrami i Todi Lubonja, którzy byli od niego zależni w sferze kultury i sztuki i prowadzili działalność za jego wiedzą, złożył samokrytykę.
- karierę Ramiz Alija, od zerwania z Moskwą, zawdzięczał osobiście Hoxhy. Zaczęła się ona po upadku w grudniu 1981 premiera Mehmeta Shehu (1954-1981), prawdopodobnie dzięki Nexhmije Hoxha, ale także dzięki związkom rodzinnym; syn Hoxhy ożenił się z córką brata Aliji. Alija napisał książkę „Nasz Enver” („Enver ynë”), był najwierniejszym, współpracownikiem Hoxhy, pisał jego przemówienia. W styczniu 1982 premierem został Adil Çarçani, dotychczasowy wicepremier (1965-1981), był on drugą osobą w państwie, pochodził z Gjirokastry (1922-1997), a więc z tego samego miasta co Hoxha, do Politbiura wszedł także w 1961.
- 22.11.1982 Aliję mianowano przewodniczącym Prezydium Zgromadzenia Narodowego czyli tytularnym głową państwa. Hoxha wyznaczył Aliję swoim następcą i od 1983 zaczął przekazywać mu władzę.
 
Skënder Gjinushi (ur. 24.12.1949) – utalentowany matematyk i syn generała z Vlory, jego bliskim kuzynem był wyższy oficer Albert Gjahtari, sam należał do elity władzy, studiował w Tiranie (1968-1972), doktoryzował się w Paryżu (1973-1977), pracował jako wykładowca na Uniwersytecie w Tiranie (1987).
 
Pandeli Majko (ur. 1967) - syn generała Hoxhy, uczestnik delegacji studenckiej, która 10.12.1990 rozmawiała z Ramizą Aliją i jeden z późniejszy leaderów partii postkomunistycznej, premier (1998-1999; 2002) i minister obrony narodowej (2000) w jej gabinetach.
 
Gramoz Pashko  - syn jednego z założycieli partii komunistycznej, byłego partyzanta, zastępcy prokuratora generalnego, wiceministra spraw wewnętrznych, który zasłynął jako oskarżyciel w procesach pokazowych lat 1940-tych przeciwko tzw. wrogom ludu.
- studiował na Zachodzie.

INTERMARIUM: