Ewolucja FIDESZ-u na tle węgierskiej sceny politycznej

Na Węgrzech, jak i w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, znajdujących się w orbicie wpływów Związku Sowieckiego, demokratyczne formy życia politycznego zaczęły odradzać się w końcu lat osiemdziesiątych, po niemal półwiekowej przerwie. Wraz z wprowadzaniem przez komunistów pierestrojki poszerzał się margines wolnych inicjatyw podejmowanych najczęściej przez intelektualne środowiska opozycyjne. W łonie Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej miała miejsce pokoleniowa zmiana ekipy rządzącej. W miejsce Kadara i jego nadszarpniętego kryzysem lat osiemdziesiątych „gulaszowego socjalizmu” pojawiła się grupa tzw. liberałów i reformatorów. W czołówce „młodej ekipy” znalazły się nazwiska takie jak K. Grosz, M. Nemeth, R. Nyers i I. Pozsgay. Grosz we wrześniu 1987 roku mianowany został premierem, stanowisko sekretarza zajął on dopiero w maju 1988 roku. Powierzył on wtedy stanowisko premiera Nemethowi. Dla odsuniętego od władzy Janosa Kadara stworzono wtedy stanowisko przewodniczącego partii. Nowa ekipa starała się od początku, mimo polityki ustępstw i pewnego pluralizmu, utrzymać stan posiadania WSPR. Chodziło głównie o konsolidację i wchłonięcie umiarkowanej opozycji oraz kontrolę innych środowisk opozycyjnych poprzez umożliwienie im działania w ramach stworzonych przez partię. W tym też okresie zaczynają powstawać różne organizacje i związki, które przekształcają się w partie polityczne lub powstają jako takie. Będą one odgrywać kluczową rolę w późniejszych, demokratycznych losach Węgier. W tym aspekcie bardzo ważnym wydarzeniem było pierwsze spotkanie intelektualistów i opozycjonistów węgierskich, które odbyło się w Lakitelek 27 września 1987 roku. Brał w nim udział również Imre Pozsgay z ramienia partii rządzącej oraz kilku innych jej członków, później z niej usuniętych. Uczestnicy spotkania w swej większości opowiedzieli się za współpracą z partią komunistyczną w procesie liberalizacji i przemiany systemu na wielopartyjny. W czasie tego spotkania podjęto decyzję o utworzeniu Węgierskiego Forum Demokratycznego - MDF. Przybrało ono charakter narodowo - prawicowy, ale ugodowy wobec komunistów. Tak jak już zostało powiedziane, fakt ten rozpoczyna proces tworzenia się partii politycznych na Węgrzech. Dla potrzeb tej pracy zajmę się tylko tymi partiami, które odegrały i odgrywają znaczącą rolę polityczną nad Dunajem. W tym okresie pojawia się w zasadzie pierwsza, bo założona w marcu 1988 roku, przez radykalnych studentów prawa i ekonomii w pełni niezależna organizacja polityczna, znana jako Związek Młodych Demokratów - FIDESZ. Domaga się wprowadzenia demokracji na Węgrzech, odsunięcia komunistów od władzy oraz wycofania wojsk sowieckich. FIDESZ pojawia się jako anty partia, z liderami, ale bez przywódcy by z organizacji liberalnej, luźno związanej, w przyszłości stać się scentralizowaną, centro - prawicową partią o kierunku konserwatywno - ludowym. Dziś FIDESZ jest wiodącą siłą polityczną na Węgrzech, a jej przywódca Viktor Orban - premierem. Tę olbrzymią ewolucję światopoglądową FIDESZ-u, która trwa w zasadzie do dziś chciałbym pokazać na tle głównych bohaterów węgierskiej sceny politycznej, którzy od dziesięciu lat się w zasadzie nie zmienili, wymieniając się jedynie ilością mandatów w parlamencie. Od pierwszych demokratycznych wyborów w 1990 roku po ostatnie wybory w 1998 te same sześć partii znajdowało się w parlamencie. Tymczasem powrócę do genezy kluczowych węgierskich partii politycznych. Następnie, pod koniec 1988 roku z MDF-u oddziela się grupa mniej ugodowa wobec komunistów, która tworzy lewicowo - liberalny Związek Wolnych Demokratów - SZDSZ. Początkowo SZDSZ blisko współpracuje z FIDESZ. W listopadzie zostaje reaktywowana działający do 1947 roku Niezależna Partia Drobnych Posiadaczy - FKGP, reprezentująca kierunek konserwatywno - ludowy. Na początku 1989 roku powstaje kolejne ugrupowanie o podobnym charakterze - Chrześcijańsko - Demokratyczna Partia Ludowa - KDNP. I w końcu w październiku 1989 roku z Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej powstaje Węgierska Partia Socjalistyczna - MSZP, które ma ambicje stać się socjaldemokratyczną partią w stylu zachodnioeuropejskim. Zanim jednak do tego doszło komuniści prowadzili z opozycyjnymi ugrupowaniami „rozmowy okrągłego stołu”. Między innymi doszło do porozumienia w sprawie wolnych wyborów, które ustalono na maj 1990 roku. Ostatecznego porozumienia nie podpisały SZDSZ i FIDESZ, gdyż przewidywało ono wybór prezydenta w powszechnym głosowaniu i przed wyborami parlamentarnymi co przesądzało o zajęciu tego stanowiska przez I. Pozsgaya. SZDSZ i FIDESZ zebrały jednak 200 tysięcy podpisów pod petycją domagającą się przeprowadzenia referendum w sprawie wyboru prezydenta przez parlament pochodzący z wolnych wyborów. Referendum odbyło się i przyniosło zwycięstwo wnioskodawcom, dzięki czemu komuniści utracili prezydenturę. W ten sposób mniej więcej wyglądał trzon węgierskiej sceny politycznej w przeddzień pierwszych po wojnie demokratycznych wyborów. Oczywiście dzięki przemianom końca lat osiemdziesiątych pojawiło się znacznie więcej partii o różnym zabarwieniu ideologicznym. Podobna sytuacja miała miejsce i w innych postkomunistycznych państwach, także w Polsce. Większość partii jednak z czasem ulegała marginalizacji, a na scenie politycznej pozostawało kilka liczących się ugrupowań. Tak, więc w majowych wyborach parlamentarnych na Węgrzech wzięło udział poza kandydatami niezależnymi 19 ugrupowań politycznych. W parlamencie zasiedli jednak przedstawiciele 7 ugrupowań. Najwięcej głosów zdobyło MDF, uzyskując 164 mandaty na 386 miejsc w parlamencie, na drugim miejscu znalazł się Związek Wolnych Demokratów z 92 mandatami, Niezależna Partia Drobnych Posiadaczy uzyskała 44 mandaty, Węgierska Partia Socjalistyczna zdobyła 33 mandaty, Chrześcijańsko - Demokratyczna Partia Ludowa 21 mandatów, FIDESZ zdobył 22 mandaty. W parlamencie znalazł się również Związek Agrariuszy, ale dysponował zaledwie jednym mandatem. MDF, Niezależna Partia Drobnych Posiadaczy i Chrześcijańsko - Demokratyczna Partia Ludowa utworzyły rząd koalicyjny z Jozsefem Antallem, przewodniczącym MDF, na czele.

Generalnie rzecz biorąc w parlamencie znalazły się ugrupowania, które na stałe wkomponują się w polityczny obraz Węgier. Wśród nich znalazł się, ku niemałemu zdziwieniu interesujący mnie tu FIDESZ. Było to o tyle zaskakujące, że na tle innych ugrupowań politycznych Młodzi Demokraci jawili się jako półformalna organizacja młodzieżowa, a nie jako partia polityczna z prawdziwego zdarzenia. Co z resztą było prawdą. Inne partie współtworzące demokratyczny parlament miały już ostro zarysowane kształty i programy polityczne. Ich kierunki ideologiczne były już ustalone i w przyszłości nie ulegały większym zmianom. Nie można natomiast powiedzieć tego o FIDESZ-u. Aby móc lepiej porównać FIDESZ z resztą kluczowych węgierskich partii politycznych i zrozumieć kierunek i sposób w jaki ewoluował warto jest przedstawić poglądy interesujących nas, obok FIDESZ-u partii. Aby tego dokonać scharakteryzuję te partie na czterech płaszczyznach: stosunku do przeszłości, poglądów gospodarczych, stosunku do „opcji narodowej”, oraz stosunku do kościoła (wartości tradycyjnych).

Węgierskie Forum Demokratyczne - MDF: miał być ruchem politycznym i intelektualnym, szybko jednak stał się de facto partią polityczną. W MDF znalazła się inteligencja z prowincji o charakterze narodowo - ludowym, a także populistycznym, jak na przykład pisarz o silnie nacjonalistycznych poglądach, Istvan Csurka, (Csurka odszedł potem z MDF-u i utworzył skrajnie prawicową i szowinistyczną Partię Sprawiedliwości i Życia, która w parlamencie wyłonionym w 1998 roku ma 14 posłów). Działacze MDF-u często znajdowali wspólny język z komunistami, pod koniec lat osiemdziesiątych, gdy ci wykorzystywali nacjonalizm anty rumuński lub anty słowacki do zbijania politycznego kapitału. W zasadzie MDF ma negatywny stosunek do komunistycznej przeszłości, uważa się za jednego ze spadkobierców tradycji rewolucji 1956 roku. Jednak za jego rządów wstrzymano uchwalenie ustawy lustracyjnej. Gospodarczo opowiada się za wolnym rynkiem i kapitalizmem. MDF odwołuje się do tradycji narodowych. Ma pozytywny stosunek do kościoła, pod tym względem ludzie MDF-u to tradycjonaliści. W wyborach z 1994 roku zdobyła tylko 38 mandatów i znalazła się w opozycji. W ostatnich wyborach w 1998 roku razem z KDNP uzyskała zaledwie 17 mandatów i przestała odgrywać znaczącą rolę na scenie politycznej.

Niezależna Partia Drobnych Posiadaczy - FKGP: jeśli chodzi o przeszłość, jest zdecydowanie anty komunistyczna, w dziedzinie gospodarki domaga się uwłaszczenia i zwrotu zagarniętego przez komunistów majątku i ziemi. Ma charakter prawicowo - narodowy, często populistyczny i szowinistyczny. Optuje silnie za tzw. tradycyjnymi wartościami jak kościół czy rodzina. W tym względzie jest konserwatywna. Po wyborach z 1994 roku przeszła do opozycji uzyskując 26 mandatów. Po wyborach z 1998 roku współtworzy koalicję ze zwycięskim FIDESZ-em, uzyskała 48 mandatów.

Chrześcijańsko - Demokratyczna Partia Ludowa - KDNP: partia o negatywnym stosunku do komunizmu, za lustracją. Gospodarczo za prywatyzacja, wolnym rynkiem, zwrotem mienia prywatnego. Była wyrazicielką „opcji narodowej”, konserwatywno - ludowej, lekko nacjonalistyczna. W stosunku do kościoła tradycjonalistyczna i konserwatywna, bliska MDF i FKGP. W wyborach z 1994 roku uzyskała 22 mandaty i przeszła do opozycji. Uległa marginalizacji, w 1998 roku już nie istniała, do wyborów przystąpiła jako część MDF, który uzyskał 48 mandatów.

Związek Wolnych Demokratów - SZDSZ: kierunek jaki obrał MDF w 1988 roku, spowodował odłączenie się od niego grupy liberalnej - lewicowej, która utworzyła Związek Wolnych Demokratów. Można tu dodać, że podział ten uwidocznił charakterystyczny dla Węgier, także w przeszłości, dwubiegunowy podział sceny politycznej na narodowców - konserwatystów oraz proeuropejskich liberałów. SZDSZ na początku był za lustracją, ale gdy wszedł w koalicję z WSZP w 1994, zaczął mówić, że jest niepotrzebna. Opowiada się za gospodarką wolnorynkową, uważa jednak, że zwrot zagrabionego po wojnie mienia byłby niemoralny w obecnym czasie. Jest to środowisko demokratyczno - liberalnych laików. W wyborach z 1994 roku uzyskali 69 mandatów i współtworzyli rząd wraz z WSZP. Wybory w 1998 roku przegrali, otrzymując 24 miejsca w parlamencie. SZDSZ jak MDF i FIDESZ uważa się za spadkobiercę tradycji rewolucji z 1956 roku.

Węgierska Partia Socjalistyczna - WSZP: partia byłej nomenklatury i ludzi, którzy robili pieriestrojkę na Węgrzech. W sprawie członkostwa w Unii Europejskiej i NATO byli za, choć proponowali referendum. Są za wolnym rynkiem w gospodarce i socjalizmem w stylu zachodnioeuropejskim o zabarwieniu lekko etatystycznym (pewne wyhamowanie prywatyzacji po przejęciu władzy w 1994 roku). Położenie nacisku w polityce ekonomicznej na ochronę socjalną, edukacją, służbę zdrowia. Stoją na stanowisku raczej kosmopolitycznym i laickim, często populistycznym. W wyborach w 1994 roku zdobyli 209 miejsc w parlamencie i utworzyli rząd koalicyjny z SZDSZ, którego premierem został szef WSZP Gyula Horn.

FIDESZ od początku swego istnienia, choć nie był klasyczną partią polityczną, a raczej rodzajem ruch młodzieżowego znajdywał na węgierskiej scenie politycznej swoje miejsce. Zasadnicza różnica polega jednak na tym, że pozycje jakie zajmował kiedyś bardzo różnią się od tych jakie zajmuje dziś. Obecnie scenę polityczną na Węgrzech można podzielić następująco. Istnieje oczywiście podział na lewicę i prawicę, ale istnieje też podział na postkomunistów i partie wyłonione z opozycji anty komunistycznej, która dzieli się z kolei na narodowych konserwatystów i na kosmopolitycznych liberałów. Takie rozróżnienie i scharakteryzowanie umożliwia osadzenie FIDESZ-u w węgierskim życiu politycznym i pokazanie jego ewolucji.

FIDESZ wyłonił się ze środowiska studenckiego z akademików. Ludzie ci, wywodzili się często z węgierskiej prowincji, z wiejskiej i małomiasteczkowej młodzieży, która marzyła o awansie społecznym. Pokolenie to, urodzone po 1956 roku, nie czuło już wielkiego respektu wobec rządzących komunistów, a „gulaszowy komunizm” był dla nich rzeczywistością zastaną, a nie jakąś rewelacją, za którą należało być szczególnie wdzięcznym władzy. W akademikach, w których mieszkali, organizowali coś na kształt autonomii. Tam odbywały się pozaakademickie wykłady, tam spotykali się z politykami, zapraszali prelegentów, wydawali własne gazetki. Spotykali się zarówno z przedstawicielami władzy jak i opozycji. Działalność ta doprowadziła do powstania całej sieci tak działających akademików. Władza komunistyczna na Węgrzech zaczęła wtedy kontrolowaną liberalizację. Zezwalając ludziom typu Orbana czy Fodora (jedni z założycieli FIDESZ) na podobne praktyki budowała swój image partii liberalnej. A młodzi studenci, owszem lubili zadawać trudne pytania, ale partia nie widziała w nich zagrożenia. Formalnie założony w marcu 1988 roku FIDESZ stał się szczególnie popularny w roku 1989 kiedy to Viktor Orban w przemówieniu na uroczystościach pochówku szczątków Imre Nagya oskarżył komunistów o fałszowanie historii, apelował o odsunięcie ich od władzy oraz wycofanie wojsk sowieckich z Węgier. FIDESZ był organizacją skrajnie anty biurokratyczną, do pewnego momentu nie było nawet funkcji przywódczych, a kierownictwo kolektywne. Ideologicznie, choć sprawa narodowa nie była obojętna działaczom FIDESZ-u, znacznie bliżej było im do opcji liberalnej, związanej z SZDSZ, z którym zresztą współpracowali. Młodzi Demokraci postrzegani byli jako stojący z boku, patrzący politykom na ręce, uczciwi ludzie ze skłonnościami do moralizowania. Ponadto FIDESZ nie był wtedy z nikim skłócony, nie był więc szczególnie silnie osadzony w jakimś nurcie. To znaczy, od początku był anty komunistyczny, ale jednocześnie nie chciał uczestniczyć w ideologicznych sporach między narodową prawicą, a liberałami. Młodzi Demokraci byli lubiani przez społeczeństwo Węgierskie, ale nie traktowano ich zbyt poważnie, a nawet sami nie pretendowali do miana prawdziwej partii politycznej, występując publicznie w jeansach i podkoszulkach, mówiąc swobodnym, prostym językiem.

W wyborach w 1990 roku FIDESZ postanawia wystawić swych kandydatów i ku powszechnemu zaskoczeniu dostaje się do parlamentu uzyskując 5.7% głosów, co daje mu 22 mandaty. Szefem klubu parlamentarnego FIDESZ-u zostaje Viktor Orban. Po wyborach do władzy dochodzi koalicja zwycięskiego MDF, FKGP oraz KDNP. FIDESZ i SZDSZ tworzą liberalną opozycję. Mimo napiętych stosunków między MDF, a opozycją, oba ugrupowania zawarły porozumienie na mocy, którego prezydentem Węgier został Arpad Goncz, bliski SZDSZ.

Na Węgrzech jak w większości krajów postkomunistycznych do władzy dochodzi narodowa prawica. Wśród społeczeństwa panowały nastroje anty komunistyczne, postkomuniści zdobyli zaledwie 33 mandaty. Ludzie zmęczeni przemianami, w końcu mogli zagłosować na partie inne niż komunistyczna. I zrobili tak myśląc, że nowa władza szybko upora się z trudnościami ekonomicznymi i wprowadzi kraj do struktur zachodnich. Węgrzy jednak zaczynają szybko rozczarowywać się reformami. Ludzie myśleli, że od razu zaczną żyć jak na zachodzie tymczasem reformy przyniosły kolejne wyrzeczenia. Następuje szybki spadek popularności prawicy, na który wpływ ma również skrajnie nacjonalistyczna i czasem antysemicka działalność Istvana Csurki. Staje się ona zauważalnym elementem na prawicy. W społeczeństwie w początkowym okresie powoduje to niechęć do jakichkolwiek partii politycznych. W tym klimacie popularność zaczyna zyskiwać FIDESZ, który wraz z SZDSZ tworzy liberalną opozycję ze strony partii wywodzących się z opozycji anty komunistycznej. „Młody” FIDESZ staje się doskonałą alternatywą dla Węgrów. Jest niezaangażowany w brudne spory polityczne, jest anty komunistyczny, ale zarazem opozycyjny wobec MDF, które zawiodło oczekiwania wyborców. Jest „bez przeszłości”, co staje się jego atutem. Przeprowadzony w grudniu 1991 roku sondaż wskazuje, że na FIDESZ w przypadku wyborów oddało by głosy 34% wyborców, co plasuje go na pierwszym miejscu wśród partii politycznych. W 1992 roku w lutym odbył się kongres partii, na którym Orban wygłosił przemówienie bardzo krytyczne wobec MDF, a szczególnie wobec sił populistycznych, którym wyrzucił między innymi, że w przeszłości współpracowali z komunistami. Na kongresie tym FIDESZ potwierdził swój liberalny charakter wyrażając niemal jednogłośnie chęć przystąpienie do Liberalnej Międzynarodówki (luźnej organizacji partii liberalnych założonej w Oxfordzie w 1947 roku). FIDESZ dostrzegł wtedy, że odbiera głosy MDF-owi i może je również zabrać SZDSZ-owi. Po kongresie z 1992 FIDESZ zaczyna nieśmiałą ewolucję w kierunku poważnej partii politycznej. Trend ten zarysował się ostro podczas kolejnego kongresu partii w kwietniu 1993 roku. Miało tam miejsce kilka kluczowych wydarzeń i zmian. Po pierwsze delegaci znieśli ograniczenie, pozwalające przystępować do partii ludziom do 35 roku życia. Pozwoliło to wielu wcześniejszym współpracownikom i doradcom partii wstąpić do niej formalnie. Ponadto zaczął się proces centralizacji partii, która ustanowiła stanowisko przewodniczącego i powołała na nie Orbana. Terenowe przedstawicielstwa FIDESZ przeszły pod ściślejszy nadzór centrali w Budapeszcie. Prezydium partii zostało rozszerzone z 9 do 11 członków, a jego prerogatywy zwiększone. Znamiennym było też, że na kongresie większość delegatów ubrana była w garnitury, a nie jak wcześniej w jeansy i podkoszulki. Tego rodzaju centralizacji przeciwna była część partii z Gaborem Fodorem na czele. Ponadto Fodor optował za bliską współpracą z SZDSZ podczas gdy Orban krytykował SZDSZ za rysującą się ugodową postawę wobec post komunistów i był skłonny mimo ostrej krytyki MDF-u współpracować z jego frakcją liberalną. Fodor w wyniku rywalizacji opuścił partię przechodząc do SZDSZ-u. Stało się to po tym jak prezydium partii w Budapeszcie nie wybrało Fodora nawet na jednego ze 100 delegatów, którzy mieli wybrać przewodniczącego prezydium partii. Większość FIDESZ-u na czele z Orbanem wykonała widoczny zwrot na prawo dostrzegając możliwość wypełnienia pustki jaka pozostała po ostrym spadku popularności MDF-u. Ludzie z FIDESZ nie chcieli się już bawić w politykę, ale postaniwili pójść va - banqe. Wyraźnie dostrzegli szansę w dyskredytacji MDF i zajęciu jego miejsca. Sam Orban określił wtedy FIDSZ jako partię „centrowo - liberalną o narodowym zaangażowaniu”. Od tego czasu FIDESZ coraz częściej zaczął posługiwać się narodową frazeologią. W ekonomii FIDESZ zaczął stać na stanowisku niższych podatków, rozwoju przedsiębiorstw oraz mniejszej opieki socjalnej państwa. Do wyborów w 1994 roku FIDESz-owi nie udaje się stworzyć wizerunku pozwalającego sięgnąć po władzę. FIDESZ uzyskując 7% poparcia zdobywa 20 miejsc w parlamencie. Tak marny wynik spowodowany mógł być również rozłamem w partii oraz złą prasą jaką zaczął mieć FIDESZ po sporach wewnętrznych oraz silnej krytyce MSZP. Wybory 1994 roku wygrywa MSZP zdobywając 209 mandatów, za nią plasuje się SZDSZ, które zdobywa 70 mandatów. Obie partie tworzą koalicję, a na czele rządu staje Gyula Horn.

Po przegranych wyborach FIDESZ jeszcze silniej przeszedł na prawo. W 1995 roku zaczął się proces formowania partii w centro - prawicową. Orban jako przewodniczący parlamentarnej komisji integracji europejskiej krytykował Unię Europejską i występował z hasłami „obrony narodowych interesów Węgier”. FIDESZ i sam Orban coraz częściej zaczął używać populistycznej frazeologii. Do referendum na temat członkostwa Węgier w NATO, próbował dorzucić pytanie czy cudzoziemcy powinni móc kupować na Węgrzech ziemię. W niektórych aspektach zbliżył się do FKGP. Stał się partią konserwatywno - ludową, opowiadającą się na przykład z tradycyjnym modelem rodziny i kościołem, jako ważną częścią życia narodowego. Opowiadał się za lustracją, a w gospodarce za zmniejszeniem podatków w walce z bezrobociem oraz silnym państwem chroniącym interesy węgierskich przedsiębiorstw. W ekonomii FIDESZ reprezentował (i reprezentuje) mieszankę liberalizmu i pewnego etatyzmu.

Wydaje się, że FIDESZ w pełni zdał sobie sprawę, że tylko zagospodarowanie prawej strony sceny politycznej osieroconej przez nieudolny MDF daje szansę pokonania post komunistów. I nie pomylił się, w wyborach w 1998 roku otrzymał najwięcej, bo 148 mandatów i stworzył koalicyjny rząd z FKGP, które uzyskało 48 miejsc w parlamencie. Paradoks FIDESZ-u polega na tym, że najpierw zdobył poparcie jako ugrupowanie liberalne, zabierając część głosów SZDSZ, by potem ewoluować na prawo i przejąć ideologię MDF-u, na którego krytyce, między innymi, FIDESZ wyrósł. Związek Młodych Demokratów, trochę jak AWS w Polsce postarał się zagospodarować prawą stronę sceny politycznej, znacznie mniej zdyscyplinowaną niż lewa. Prawica zawsze cieszyła się poparciem, ale nie miała przywódcy. Orban postanowił nim zostać. Zrozumiał, że opcja liberalna, nie może liczyć na więcej niż 20 % w wyborach. W porównaniu z tym co Viktor Orban mówił przed kilku laty może się wydawać populistą. Dzięki temu jednak udało mu się objąć prawą część sceny politycznej i część liberałów. FIDESZ zmienił się bardzo, ale pozostała nad nim na pewno chmurka liberalizmu. Wielu widzi w nim z pewnością młody FIDESZ, który porywał szczerością i bezkompromisowością. I w tym jest chyba jego największa siła. Sukces FIDESZ-u jest jakby ponownym startem prawicy węgierskiej, jednak prawicy, na której czele stoi młody jeszcze człowiek nie wywodzący się ze starego systemu, czego niestety nie można było powiedzieć o części członków MDF-u. Na koniec warto jest przypomnieć, że nieżyjący już Jozsef Antall widział w Orbanie swego następcę.

Autor publikacji: 
INTERMARIUM: