The Croatian National Movement 1966-1972 - konspekt

Ante Cuvalo, The Croatian National Movement 1966-1972, Columbia University Press, NY 1990, s.275.
 
I, s.22-45 Punkt zwrotny - VIII Kongres ZKJ w grudniu 1964 roku, do tego momentu (szczyt 1958 rok VII Kongres zadeklarował: "socjalistyczną jugosłowiańską świadomość") chciano stworzyć nową "jugosłowiańską" tożsamość narodową, teraz uznano odrębności narodowe (i odwrót od polityki stanowiącej odpowiednik zlewania się narodów).
 
Porównaj dyskusja Czosić-Pirijavec w 1961 roku na temat jugosłowianizmu i tradycji odrębności narodowej -  Dyker, s.251 Coszić - zwolennik integralizmu kulturalnego, miał „osobiste zaufanie Tity” i Rankovicia. Coszić: partykularyzm powinno się przezwyciężyć i zbudować nową socjalistyczna jedność. Pirijavec - autonomia kulturalna - s.55.
Protegowany Rankovicia - s. 204 w 1988, Danas, 29 listopada - ostatnie wydarzenia wskazują na „upadek istniejącego systemu i rozbicie Jugosławii z Brioni”. - s.204 
 
1988 - nurty:
-         wzmocnić centralizm demokratyczny i recentralizacja państwa,
-         liberalizacja polityczna i ekonomiczna,
-         utrzymać federację i spadek Tity - s.201
 
Jeśli partia nie wypuści gospodarki reformy nie powiodą się - s.200.
 
Przywódcy partyjni Słowenii i Chorwacji mieli poczucie, że ich republiki były ekonomicznie eksploatowane przez kontrolowany przez Serbów rząd federalny. Żądają federalizacji federacji. Ściśle scentralizowane państwo będące federacją na papierze.
 
W latach 1958-1964 zwłaszcza w Słowenii i Chorwacji zmiana w kierunku autonomizacji ekonomicznej opartej na samorządzie - republikanizm. Wyrównywanie za pośrednictwem centralnego funduszu inwestycyjnego, kontrolowanego przez rząd federalny (Belgrad), jest bezcelowe, gdyż nieefektywne.
 
Początek lat 1960 - I. głównie Słoweńcy i Chorwaci, chcą decentralizacji władzy federalnej, ekonomicznej i decyzyjnej niezależności republik i gospodarki rynkowej, mniejszej roli partii w sferze niepolitycznej, pełnego wprowadzenia samorządu. II - Serbowie i Czarnogórcy, Belgrad, centraliści, za centralnym planowaniem, monolityczną partią, silnym rządem federalnym.
VIII Kongres (1964) zdominowany przez decentralistów, ale nie kontrolują mechanizmu funkcjonalnego partii, dopiero stają się siłą wiodącą w partii po usunięciu Rankovicia - 1 lipca 1966 roku na IV Plenum KC na Brioni.
 
Po 1945 roku mimo federacji polityka centralizmu i unitaryzmu, natomiast komuniści chorwaccy zawsze silnie popierali decentralizację. Decentraliści byli zawsze bardziej narodowi i ścierali sie z belgradzkimi zwolennikami "demokratycznego centralizmu".
 
Okresy:
I - 1945-1952 - administracyjny socjalizm (chcieli udowodnić, że są bardziej stalinowscy od Stalina)
II - 1952-1965 - przejściowy, gdy wymyśla się samorząd by różnic się od Sowietów i móc krytykować ich błędy (zrezygnowali z pogodzenia się z Sowietami), w 1953 zrezygnowano z kolektywizacji i oddano ziemię chłopom. Ugoda z Nowego Sadu 1954 w sprawie języka (jeden naród).
III - 1966-1972 - reform. Lipiec 1966 - styczeń 1970 proces decentralizacji postępuje. Po 1965 otwarcie granic i gospodarka rynkowa.
 
IV - 1972-1980 - powrót do demokratycznego centralizmu przy dalszej decentralizacji. W 1978 r.- 23 osobowe Prezydium partii. Państwo nadal decentralizowane, partia recentralizowana i zwiększ kontrolę nad państwem i społeczeństwem. Inflacja w 1980 - 45 proc, zadłużenie pomaga inwestować.
 
Okres II
Ideolodzy: Dżilas, Kardelj i Boris Kidricz - idea "wolnego stowarzyszenia producentów" uzasadniana marksowskim "zanikaniem państwa".
Wraz z wprowadzeniem idei samorządu uruchomiono proces decentralizacji.
 
Ranković - od 1962 roku bezwzględne poparcie Tity, od 1963 roku wiceprezydent, sekretarz organizacyjny partii i szef UDBA od wojny. 3 źródła jego władzy: aparat policji, kontrola kadr partyjnych, organizacje weteranów. Upadł gdy zaczął przygotowywać zamach stanu przeciw Tito na jesień 1966 roku (Fejto s. 138), Tito stanął po stronie republikanistów.
nota 60 s.219 - KOS poparł Titę przeciw UDBA Rankovicia. W KOSie przeważali Chorwaci (Vjesnik U Srijedu 4, 12 i 19 kwietnia 1972, artykuły gen. Miszkovicia)
 
Jak ma być wprowadzany monopol partii - kwestia sporna między gr. I i II. Ranković: scentralizowana i hierarchiczna struktura władzy pod jego osobistą kontrolą. Gr. II - władza przez samorząd. Ale dla obu partia - jedyną władzą polityczna w kraju.
Dychotomia: monopol władzy partii i samorząd stanowiła słaby punkt decentralistów. Dlatego wielu później powróciło do centralizmu.
Grupa Rankovicia - policja polityczna do tworzenia sieci władzy, kontrola nad partia i samym Titą oraz rządem.
 
KOS (rola przyp. II,60)
 
Po plenum na Brioni (1966) kontrolę finansową przeniesiono od rządu federalnego do belgradzkich banków
 
Kadry kierownicze SUP (UDBA) w 1970 roku: Serbów-61, Chorwatów - 16, Słóweńców - 9, Czarnogórców -9,
Jugosłówian - 1, innych - 4.
 
Nota 2, s.244-225
 
Skład narodowy funkcjonariuszy instytucji Federalnych w 1969 roku:
Serbowie -    4334         Chorwaci -     504
Czarnogórcy -  424         Słoweńcy -     187
Macedończycy - 145         Albańczycy  -   11
Niezdecydowani-224         Węgrzy -        10 itd
 
Korpus Oficerski w 1969 roku
 
Serbowie - 57,4 (39,7)ludn. Chorwaci - 14,7 (22,1)
Czarnogórcy- 10,3 (2,5)     Słoweńcy - 5,2  (8,2)
Muzułmanie - 4   (5,1)     Albańczycy - 1,2 (6,4)
 
 
 
Hrvatsko proljecze:
 
intelektualiści, studenci i liberalne kadry partyjne przełom 1950/1960 początek - ruch masowy 1971.
lata 1950 - 1966 procesy nacjonalistów, 11 maja 1959 - 2 tys. studentów demonstruje w Zagrzebiu. Według autora ruch studencki był antykomunistyczny i nacjonalistyczny - s.48.
W połowie lat 1960-tych dochodzi do pojednania między chorwackimi nacjonalistami i komunistami, którzy uważają, iż zostali oszukani. Marksiści: kwestia narodowa nie rozwiązana - s.49
 
Samorząd (decentralizacja-JD) powoduje, że komunistyczne elity zaczynają czuć narodowo -s.49.
 
Nacisk na republikańskie elity, tez z wewnątrz partii, w tym byli współpracownicy Tity, żeby mówiły o interesach narodowych i prawach. Decentralizacja także by utrzymać nacjonalizm pod kontrolą, by nie rozwalił partii i państwa. Chodziło też o wymianę kadr na młodsze - s.52
 
w 1960tych nowe pokolenie lewicowych intelektualistów (tj. partyjnych), maja poczucie zagrożenia narodu chorwackiego -s.56
1966 rok - 130 rocznica odrodzenia narodowego - 29-31 marca - punkt zwrotny w  życiu politycznym i kulturalnym - więcej autonomii s.59.
Tripalo - demokratyzacja (rozumiana jako decentralizacja a nie demokracja polityczna - JD) -pomoże ujawnić problemy i sprzeczności.
W 1966 r. Mihajło Mihajlov, jugosłowianista, próbował założyć opozycyjną gazetę i partię polityczną - bez powodzenia.
1.        pole konfrontacji - to język chorwacki
16 marca 1967 roku w Zagrzebiu 130 intelektualistów podpisało (publikacja 17.03 w Telegramie) „Deklarację dotyczącą nazwy i pozycji chorwackiego języka literackiego”, w tym 70 członków ZKCH. Za też 19 towarzystw kulturalnych i literackich. Żądają równości 4 języków literackich: słoweńskiego, chorwackiego, serbskiego i macedońskiego. - s.60
 
19 marca Serbskie Stowarzyszenie Pisarzy żąda językowej i kulturalnej niezależności Serbów w Chorwacji i innych republikach - s.61
 
Atak na sygnatariuszy Deklaracji, 10 wyrzuconych z partii, reszta nagany, Miroslav Krleża wycofał się z KC ZKCH.
 
nota 53, s.224 - Tito twierdził, że deklaracja bez wiedzy partii, zdaniem Jure Bilicia, członkowie kierownictwa chorwackiego, w tym sekretarz Tripalo, wiedzieli o przygotowywaniu deklaracji, zdaniem Cuvalo UDBA nie wiedziała o deklaracji.
 
 
4 ośrodki: Mativa Hrvatska, Stowarzyszenie Pisarzy Chorwacji, Instytut Historii Ruchu Robotniczego w Chorwacji, Matica iseljenika Hrvatske.
Holjevac autor: Hrvati izvan domovine, b. mer Zagrzebia, Instytut Historii Ruchu Robotniczego Chorwacji, dyr. Tudjman i Veczo Holjevac, dyr. Matica iseljenika.
 
 
 
 
Hrvatski Knjiżevni List - HKL - kwiecień 1968 - październik 1969., wydawcą Stowarzyszenie Niezależnych Pisarzy, czł. partii i bezpartyjni, bez poparcia rządu - s. 65 (ale za zezwoleniem -JD).
SNP akceptowało socjalizm i prawdziwy samorząd (krytykując zastoswanie) - s.66 Redakcja: Jakov Gotavac, kompozytor;  wszystkie wyznania, marksiści i niemarksiści.
Listopad 1969 Jaka Avszi o języku w armii. HKL dyskutowany na zebraniach partyjnych i plenach KC, oficjalnie potępiany, ale kierownictwo chorwackie nie zakazywało go i nie represjonowało - s.67
Milosz Żanko, gr. konserwatystów w ZKCH atakuje HKL.
15-17 stycznia 1970 - X Plenum ZKCH wspólna platforma intelektualistów i kierownictwa - s.69. ale HKL zamknęli.
Liberałowie uważali unitaryzm za większe zagrożenie dla kraju i systemu komunistycznego niż otwartą dyskusję o historii narodowej i stos. między narodami - s.72.
 
11-15 marca 1969 - IX Zjazd ZKJ sformalizował władze republik i decentralizację federacji, liczba czł. prezydium z 43 do 45 (6 x 6, 2 x 3, armia - 3, przew. republ. partii z urzędu), wybierani przez partie republikańskie (a więc władze republikańskie jak w Sowietach od 1989) a nie przez centrum jak dotąd. Prezydium wybiera spośród siebie 15 czł. Biura Wykonawczego, czł. ZKJ mają większe prawo krytyki - s. 72
 
Grupa Praxis z Zagrzebia wzywa do powrotu do prawdziwego (młodego) Marksa. Studenci w Belgradzie wzywali do wprowadzenia „prawdziwego marksizmu” i oczyszczenia systemu biurokratycznego - 1968 - s.73
 
Inwazja na Czechy powoduje, że Tito i partia dają więcej możliwości narodom by uzyskać poparcie oddolne - s.74
 
Szime Djodan, partyjny ekonomista, pisał w 1968 r.: „republika była organem wykonawczym federacji, dlatego federalizm był tylko formalnością” - s.81 Każda republika powinna decydować jaka formę związku chce - s.96
model scentralizowany planowania 1947-52, zdecentralizowany 1952-64, policentryczny po 1965 - w/g Bicianić - s.82
 
Strajk studencki z powodu nierozwiązanych kwestii gospodarczych między republiką i centrum - s.83
- Zbieranie i redystrybucja  funduszy federalnych,
-         polityka inwestycyjna,
-         - koncentracja władzy finansowej w belgradzkich bankach i firmach eksportowych
-         federalna polityka w sprawie walut wymienialnych (skup i zakup dolarów)
Budżet federalny w 1963 r. Serbia zapłaciła 29,17 dostała 68,13 proc.
Inwestycje federalne 1956-1968: Serbia - 43,48 proc. 1965-1970 - 46,6 proc.
 
Chorwaci chcieli by pienioądze przez nich zarabiane (przez eksporterów i Gastarbeiterów) były inwestowane na miejscu, w turystykę -s.90
Centralne banki kontrolowały 54,2 proc. kapitału jugosłowiańskiego.
W 1966 r. banki chorwackie uzyskały 18,8 proc. kredytów z Banku Narodowego, a serbskie - 51,7 proc.
Belgradzkie banki kontrolowały 81,3 proc. chorwackie - 9,7 proc. twardej waluty.
Chorwacja zarabiała 50 proc. twardej waluty dla całej Jugosławii, a otrzymywała tylko 10 proc. pożyczek z Banku Światowego, ale za to głownie je spłacała - s.91
Udział Chorwacji w emigracji -1968 - 50,1 proc i 1970 - 46 proc.
1971 - 8,2 proc. ludności republiki emigrowało - s.99 emigranci przysyłali 0,5 mld (Chorwaci - 0,3) rocznie - s. 102 żądano by pieniądze przysyłane zostawały w republice.
UDBA kontrolowała 1,3 mln osób w Chorwacji -s.101
 
16 kwietnia 1971 Matica Hrvatska wypowiedziała ugodę z Nowego Sadu (przeciw serbizacji języka). Koniec 1971 - wydrukowano nowy słownik ortograficzny.
Instytut Tudjaman od końca 1963 krytykuje serbska wersje historii partii -s.119 W 1965 r. Tudjman oficjalnie zakwestionował liczbę ofiar wojny, zabitych w Chorwacji przez ustaszy - ok. 60 tys. -s.121
III. zebranie Chorwackiego Partyzanckiego Saboru -ZAVNOH - maj 1944 proklamowało pluralizm (tj. sojusz z lewicowymi idiotami - JD) - teraz dla partyjnego kierownictwa to miał być ideał demokracji, nie taktyka - s.123
Andrije Hebrang chciał oprzeć się na  ideologii Narodowo-Wyzwoleńczego - obecna interpretacja (powieszony jako Kominformowiec-JD), sojusz z dużą częścią lewicy HSS - s. 124
Ivan Supek: system polityczny proponowany przez grupę Hebranga miał „zasadnicze cechy dzisiejszego eurokomunizmu”. Heretic s. 171
 
X zjazd ZKCH konserwatyści pokonani - Żanko odwołany (styczeń 1970), następnie w maju 1971 część liberałów zarzuca kierownictwu (poszli za daleko) brak represji wobec studentów i intelektualistów i staje się neokonserwatystami i zbliża się do starych konserwatystów - s. 128
Decentralizacja i samorząd rozwalają partię - s.129
 
Neokonserwatyści zgadzali się, że Chorwacja jest ekspoatowana, ale nie dopuszczali sił znajdujących się poza kontrolą partii, jej monopol był nie do ruszenia - s. 131 Matica hrvatska stała się siłą polityczną zwalczającą partię, sądzili, że są plany przekształcenia jej w organizację paralelną do ZKCH i SS, np. Jakov Blażević tak uważał i domagał sie likwidacji tych ośrodków (Maticy Hrvatskitjednik itp.)
Neokonserwatyści znaleźli poparcie u Tity i w federacji -s.133
Kierownictwo zezwoliło na względnie szeroki udział sił niekomunistycznych w dyskusji - s. 135
I gr. inteligencji, marksiści i niemarksiści wokół Maticy i Uniwersytetu (państwowość i kwestia narodowa podstawowym pytaniem rew. soc.), ideologiem ruchu Vlado Gotovac.
II grupa - marksisci internacjinaliści, czyli jugosłowianiści z Praxis, znani jako „humanistyczni marksiści” krytykujący biurokrację, za „proletariackim internacjonalizmem” „ruch komunistyczny jedyną integrująca siłą”- s. 143-145
Prof. Kangrga z Praxis, po 1972 funkcjonariusz partyjny - s.145 Konserwatyści i Praxis utworzyli wspólny front, bo oboje przeciw decentralizacji i nacjonalizmowi. - s.145
 
Studenci w Belgradzie w 1968 za unitaryzmem i proletariackim internacjonalizmem.
 
Studenci w Zagrzebiu 1970-1971
21 grudnia 1970 Zvonimir Cziczak wybrany pierwszym studenckim prorektorem, bezpartyjmy, katolik, ale sam określał się jako zwolennik „samorządnego komunizmu”. Nowym przewodniczącym Federacji Studentów Zagrzebia został 4 kwietnia 1971 -Drażen Budisza (student filozofii), kandydaci partyjni sprzeciwiający się demokratycznym wyborom, zostali usunięci, szefem republikańskiej Federacji Studentów wybrany - Ante Paradżik - s.148
Kierownictwo zaakceptowało przywódców studenckich.
Listopad 1970 - grudzień 1971 - 30 oddziałow maticy powstało.
 
Jure Bilić, liberał
 
Maj 1971 - XX Plenum KC ZKCH, konserwatyści żądaja akcji, 22-26 czerwca spotkanie federalnej i republikańskiej władzy partyjnej w Zagrzebiu, w lipcu Djodan i Marko Veselica wyrzuceni z partii, Ivan Szibl, szef organizacji weteranów i inni.
Do września 1971 Tito niezdecydowany - s. 166.
5-6 listopada 1971 - XXII Plenum KC ZKCH szczyt walki frakcyjnej. Tito zaakceptował interpretację wydarzeń wojskowych Dragosavaca - kontrrewolucja -s.169
22 listopada 1971 studenci rozpoczęli w Zagrzebiu strajk na znak poparcia dla kierownictwa partii chorwackiej (prowokacja konserwatystów - s. 169) oraz by zaprotestowac wobec nierozwiązania kwestii waluty, kredytów i systemu finansowego - s.177 studenci prawa żądali po nazwisku usunięcia z partii konserwatystów i neokonserwatystów - s. 179
 
Ti to wezwał kierownictwo chorwackie do Karadjordjeva - 30 listopada 1971. neokonserwatyska Milka Planinc zastąpiła Savkę Dapczević-Kuczar. Spotkanie trwało 22 godziny
1 grudnia 1971- XXI Plenum Prezydium ZKJ - uznano skargi ekonomiczne, ale kierownictwo krytykowane.
8 grudnia w Karadjordjevo posiedzenie Biura Wykonawczego ZKJ - Tripalo składa dymisje, 9 grudnia Savka
12-13 grudnia XXIII Plenum ZKCH kierownictwo ustępuje, czołgi rozganiają strajkujących studentów. 131 funkcjonariuszy zwolnionych, 280 zrezygnowało, 32 tys. straciło pracę, aresztowanych lub przesłuchiwanych.
 
30 czerwca 1971 zmiany w konstytucji, wprowadzone w kwietniu 1972: republiki i prowincje otrzymały większą autonomię, Titę miała zastąpić kolektywna prezydentura, samorząd obowiązkowy.
Intelektualiści proponowali konfederację - Chorwacja jako państwo suwerenne narodu chorwackiego - s. 173
Serbowie maja dwa państwa - naród konstytutywny w Serbii i Chorwacji.
Niektórzy w Chorwacji domagali się: Chorwackiego Banku Narodowego, Narodowego Saboru Sił Socjalistycznych, członkostwa w ONZ, służby wojskowej tylko w swojej republice, język republiki w wojsku, własny system prawny - s, 175 (Studentski list 23.11.1971 Ht 28.05.1971)
 
Przed kwietniem 1972 wyrzucono z partii 741 osób
Wyroki od 2 do 7 lat
Tudjman - 2, Veselica - 7, Djodan - 6
Lewicowi intelektualisci uciszeni ale  nie zamknięci: Petar Szegedin, Grgo Gamulin, Ivan Supek, rektor Uniwersytetu w Zagrzebiu
 
Godine 1972. Matica hrvatska je raspuštena, njezina je djelatnost zabranjena, njezini su viđeniji djelatnici u tamnicama: Jozo Ivičević, Šime Đodan, Vlado Gotovac, Franjo Tuđman, Vlatko Pavletić, Zvonimir Komarica, Marko Veselica, Hrvoje, Šošić, Miljenko Foretić i drugi. Srećom već od 1960. djeluje Matičin Nakladni zavod, koji je nastavio nakladničku djelatnost ove najstarije hrvatske izdavačke i kulturno-znanstvene kuće i nakon 1972. godine.
U novim prilikama, nakon demokratskih promjena u Hrvatskoj, godine 1989. obnovljen je rad Matice hrvatske, oživljen je rad njezinih
 

Autor publikacji: 
INTERMARIUM: