MNIEJSZOŚĆ CZESKA POZA REPUBLIKĄ CZESKĄ

Skupiska dawnych kolonistów czeskich występują w Chorwacji, Wojwodinie, Banacie serbskim i rumuńskim oraz na Wołyniu i w Besarabii, tj. w krajach, do których emigrowali czescy chłopi w XIX wieku. (O 60 tysięcznej mniejszości czeskiej na Słowacji i 400 tysięcznej mniejszości słowackiej w Czechach, patrz: Józef Darski, Słowacja...) W 1981 roku w Chorwacji, zwłaszcza na terenie Slawonii, mieszkało 20 tysięcy Czechów (w 1948 roku - 39 tysięcy). Ich wioski uległy zniszczeniu podczas wojny serbsko-chorwackiej, a ludność czeska została rozproszona. W Wojwodinie (i włączonym do niej Banacie serbskim) mieszkało w 1981 roku 15 tysięcy Czechów (w 1948 roku - 29 tysięcy). Małe grupy Czechów mieszkają jeszcze w Besarabii (około 40 rodzin), skąd większość potomków kolonistów wywieziono do Kazachstanu (obecnie mieszka tam jeszcze 400 osób), gdzie spotkali się z rodzinami legionistów czeskich z okresu I wojny światowej. Jedynie Czechom wołyńskim udało się repatriować w latach 1991-1993, gdyż dzięki zamieszkiwaniu w strefie Czarnobyla uzyskali oni zgodę na przesiedlenie grupowe i pomoc Republiki Czeskiej. Pozostałe grupy starają się powrócić do starej ojczyzny na własną rękę. Jesienią 1994 roku 136 Czechów z Kazachstanu wystosowało list do prezydenta Havla z prośbą o pomoc przy przesiedleniu. W listopadzie 69 rodzin z Kazachstanu, w tym 50 z Aktiubińska, zwróciło się z takim samym postulatem, podkreślając, iż do 25 lutego 1995 roku mieszkańcy Kazachstanu będą musieli zdecydować się czy przyjmują obywatelstwo kazachskie. Przy TV czeskiej powstała fundacja «Człowiek w potrzebie», która organizuje indywidualne repatriacje oraz wyszukuje pracę i mieszkania dla chcących powrócić do Czech. Gminy płacą za remont mieszkań, po czy wynajmują je repatriantom na 10 lat. Indywidualne repatriacje z Kazachstanu zaczęły się w końcu 1995 roku. Czesi na Wołyniu W 1867 roku w Moskwie miał miejsce Zjazd Słowiański. Palacky i Rieger, którzy kierowali delegacją czeską, porozumieli się z carem Aleksandrem II w sprawie osiedlenia Czechów na Wołyniu. W 1869 roku istniało tu już 14 wiosek zamieszkałych przez 1870 rodzin czeskich. Koloniści uzyskali od cara szereg przywilejów: zwolnienie od służby wojskowej do roku 1890, zwolnienie od podatku przez 5 lat, swobodę kultu, czeskie szkoły itp. W 1888 roku car Aleksander III zniósł dawne przywileje; kolonistów zmuszano do przechodzenia na prawosławie, zamykano czeskie szkoły i rozpoczęto politykę rusyfikacji emigrantów czeskich. Mikołaj II, po objęciu tronu w 1894 roku, przywrócił Czechom przywilej swobody kultu i prawo do czeskich szkół. W okresie sowieckim kolonie czeskie początkowo cieszyły się autonomią kulturalna, ale w 1937 roku zamknięto Czeski Instytut Pedagogiczny w Kijowie, a do roku 1939 zlikwidowano wszystkie szkoły czeskie i zakazano używania czeskiego jako języka urzędowego i jego nauczania. W czasie II wojny światowej Czesi wołyńscy służyli nie tylko w Armii Czerwonej, ale 7 tysięcy potomków dawnych kolonistów walczyło także w szeregach komunistycznej Armii Czechosłowackiej gen. Svobody i z nią dotarło do Pragi. 10 czerwca 1946 roku podpisano umowę o repatriacji Czechów z dawnej guberni Wołyńskiej. W grudniu załatwiono 34 tysiące podań o przesiedlenie do Czechosłowacji, ale na Ukrainie pozostało jeszcze kilka tysięcy Czechów, którzy mieszkali poza dawną gubernią wołyńską, na południowy wschód od Korostenia i 80 km na wschód od Czarnobyla. Na tym terenie wieś Mala Zubowsztina, licząca około tysiąca mieszkańców, stanowiła centrum dla kilku wiosek: Czechohradu, Bohemy, Nowaków, Malinovky, Vinohradów, Kvasilova i in. Do lat 1960-tych Czesi żyli we własnej grupie narodowej i dopiero wówczas rozpoczęły się procesy asymilacyjne. W 1989 roku zezwolono na otwarcie kursów języka czeskiego i wprowadzenie go do szkół jako przedmiotu nadobowiązkowego. Władze Republiki Czeskiej postanowiły repatriować Czechów wołyńskich w sposób zorganizowany i umieścić ich w 31 miejscowościach w 19 okresach, by uniknąć tworzenia gett repatriantów. Przesiedlano rodzinę dopiero gdy znaleziono przynajmniej dla jednego jej członka pracę i gdy można jej było zapewnić mieszkanie. W latach 1991-1993 repatriowano z Ukrainy 531 rodzin oraz 52 rodziny z Białorusi. Po przybyciu do Czech repatrianci uzyskali status uciekinierów politycznych (zezwolenie na pobyt stały) z prawem do wystąpienia o przyznanie obywatelstwa czeskiego po pięcioletnim pobycie w kraju. Koszt operacji wyniósł około 160 milionów koron, z tego 25% przypadło na pomoc bezpośrednią a 75% na wkłady do gminnych funduszy budowlanych i pożyczki zwrotne dla przesiedleńców. Z Wołynia i Ukrainy powróciło w tym okresie około 3 tysiące Czechów i członków ich rodzin, ale na terenie dawnego ZSRR przebywa jeszcze prawdopodobnie kilka tysięcy Czechów, którzy będą również starali się repatriować. Banat rumuński Po 1826 roku czescy koloniści założyli 6 wiosek na terenie dzisiejszego Banatu rumuńskiego (judeti Timis i Resita). Obecnie większość wsi czeskich leży na południe od Resity (Reszice), wzdłuż granicy z Serbią. Czesi stanowią ponad 90% mieszkańców we wsiach: Bigr (Bigar), Klopotin (Clopodia), Gernik (Girnic), Rovensko (Ravensca), Svata Helena (Sfinta Elena), Szumice (Sumita) i około 20% w Zlatice (Zlatita) i Velky Pereg (Peregru Mare). Największą wsią jest Gernik, gdzie mieszka 900 Czechów na 910 obywateli i Svata Helena, również w 99% czeska. W 9 wsiach i 10 miejscowościach Banatu zadeklarowało narodowość czeską w 1991 roku 5 755 osób. W dwa lata póśniej oceniano tutejszą mniejszość czeską na 6-7 tysięcy. W czasie wyborów 1990 roku Czesi głosowali na Iliescu i FSN, ale już w wyborach samorządowych oddali głosy na Demokratyczny Związek Czechów i Słowaków w Rumunii, który zwyciężył w kilku gminach. W 1990 roku rozpoczęła się samorzutna repatriacja do Republiki Czeskiej, ale według danych oficjalnych w latach 1990-1993 nie przesiedliło się więcej niż 300 osób, gdyż Czesi rumuńscy traktowani są jak obywatel rumuńscy przez urzędy czeskie. Oznacz to, że muszą najpierw starać się o zezwolenie na 5 letni pobyt trwały, a następnie czekać przez 5 lat na obywatelstwo czeskie. W 1991 roku przedstawiciele 6 wsi czeskich w Rumunii wysłali list do prezydenta Havla w sprawie repatriacji na takich samych warunkach jakie uzyskali Czesi wołyńscy. Ludność czeska w Rumunii należy do biednej warstwy społeczeństwa i będzie się starała za wszelką cenę repatriować do Republiki Czeskiej. Próby utrzymania tych ludzi na miejscu drogą wysyłania pomocy materialnej z Czech mogą okazać się skuteczne w stosunku do starszego pokolenia. Młodzież widzi swą przyszłość jedynie w przesiedleniu.

Autor publikacji: 
INTERMARIUM: 
MNIEJSZOŚCI I RUCHY NARODOWE: