KWESTIA MORAWSKA (do 1996 roku)

Morawianie są Czechami, choć mają silną świadomość odrębności regionalnej ze względów historycznych, zaś w ich języku obecne są liczne regionalizmy. Morawianie są katolikami, podczas gdy elita czeska była protestancka, zaś społeczeństwo w Czechach właściwych w dużym stopniu laickie. Śląsk Opawski i Cieszyński jest pozostałością po czeskim władaniu całym Śląskiem. Morawianie, z racji różnic historycznych i kulturowych mają mentalność inną niż mieszkańcy Czech właściwych, ale nie przerodziIEa się ona w odrębne poczucie narodowe. Mieszkańcy Moraw Płd.-Zach. nie różnią się od ludności sąsiednich Czech, nie wyznają politycznie rozumianego "moravianstva" czyli morawizmu; Laszi na północy są bliscy Polakom a Valaszi i morawscy Słowacy Słowakom. Środkowi Morawianie, a zwłaszcza Hanaci, użwają dialektów znacznie różniących się od języka czeskiego, ale na ich podstawie nie powstał język literacki. Na Morawach zwyciężyła tendencja do przechodzenia na czeski język literacki i likwidacji odrębności regionalnych. Pod koniec XVIII wieku, kiedy Czesi przedstawili swoje żądania cesarzowi Leopoldowi II, morawska szlachta pominęła to milczeniem, a nawet Morawianie dali wyraz swej niechęci do bliższych związków z Królestwem Czeskim. Tak zwany separatyzm morawski pojawił się po raz pierwszy w 1848 roku, a następnie tezę o narodzie morawskim silnie popierali morawscy Niemcy, aby w ten sposób nie dopuścić do zjednoczenia Moraw i Czech. Kwestię odrębności morawskiej w XIX wieku rozstrzygnął Palacky pisząc: «Jestem Czechem z rodu morawskiego». W 1920 roku ziemie czeskie dzieliły się na trzy jednostki: Czechy, Morawy i Śląsk. W 1927 roku państwo czechosłowackie zostało podzielone na cztery regiony - kraje administracyjne: Czechy, Morawy i Śląsk, Słowację oraz Ruś Zakarpacką. Urzędnicy państwowi pełnili funkcje prezydentów krajowych i przewodniczących sejmów krajowych, w których państwo obsadzało jedną trzecią mandatów. Samorząd miał charakter ograniczony również dlatego, że nie delegowano części uprawnień sejmom krajowym. Po wojnie przywrócono region Morawsko-Śląski (1.01.1949), ale wkrótce podzielono go na cztery kraje: Ostravę, Ołomuniec, Zlin i Brno, a w roku 1960 zmniejszono liczbę krajów do dwu: Północno- i Południowo- morawski, ale naruszono historyczną granicę między Morawami i Czechami. W skład kraju Północnomorawskiego weszły okresy (powiaty): Bruntál, Frydek-Místek, Karviná, Novy Jiczín, Olomouc, Opava, Ostrava-miasto, Pfierov, Szumperk i Vsetín, natomiast do kraju Południowomorawskiego zaliczono okresy: Blansko, Brno-miasto, Brno-wieś, Brzeclav, Zlín, Hodonín, Jihlava, Kromierżirz, Prostiejov, Trzebícz, Uherské Hradisztie, Vyszkov, Znojmo i Zdziár nad Sázavou, przy czym ziemię Daczicką (miasto Daczice) przyłączono do okresu Jindrzichóv Hradec w Kraju Południowoczeskim, a okręg Moravská Trzebová - Svitavy do okresu Svitavy w Kraju Wschodnioczeskim.

Po rewolucji postanowiono zlikwidować kraje i od 1 stycznia 1991 roku zwolnić ich administrację. Pozostał problem nowego podziału administracyjnego i samorządowego, gdyż z krajami zniknęły KNV - Krajské narodní vybory, tj. Rady Narodowe krajów. Po likwidacji KNV część uprawnień krajów delegowano w dół do 75 powiatów (okres) i gmin (obec), a część w górę do ministerstw. Te jednak zaczęły tworzyć liczne komisje regionalne na poziomie okresów lub nie istniejących już krajów. Najniższą ednostką administracji państwowej są więc okresy, natomiast rady gminne i miejskie stanowią najniższe i jedyne organy samorządu terytorialnego. Dlatego w listopadzie 1990 roku organy samorządowe wybrano tylko na poziomie gmin, ale konstytucja przewiduje utworzenie « wyższych jednostek samorządowych ». Kolejne wybory samorządowe w listopadzie 1994 roku początkowo miały odbyć się jednocześnie do organów gminnych i do owych « wyższych jednostek », których liczba stała się przedmiotem walki politycznej w latach 1990-1993. Do końca kadencji parlamentu kwestia ta nie znalazła jednak swego rozstrzygnięcia. W 1991 roku majątek pozostały po restytuji przekazano gminom, który następnie prywatyzowały go, najczęściej w drodze sprzedaży.

Po rewolucji w spisie powszechnym wprowadzono oprócz narodowości czeskiej, narodowość morawską i śląską. W 1991 roku jako Morawianie zadeklarowało się 1 368 tysięcy osób, a jako Ślązacy 44 tysiące wobec 8.363 tysięcy Czechów. Morawy w porównaniu z Czechami są zaniedbane, mają przestarzały przemysł i bez pomocy Pragi nie mogą dokonać jego restrukturyzacji. Jeszcze gorzej wygląda sytuacja na Śląsku; ten obszar przemysłu ciężkiego i kopalń węgla oraz Morawy południowe mają najwyższy stopień bezrobocia w republice. Część Morawian jest jednak przekonana, że Czechy wykorzystują ich region. Stąd dużą popularność zdobyły hasła antypraskie i decentralistyczne. Wiosną 1990 roku żądania wyrównania zaniedbań na Morawach połączyły się z regionalnym patriotyzmem i poczuciem krzywdy tutejszej ludności, która nie wysuwała jednak żądań narodowych. Te zaczęła lansować dopiero grupa lokalnych polityków, zwłaszcza z Brna, licząca na nowe stanowiska w rządzie krajowym, gdyby taki utworzono. Na Morawach władzę przejęła nomenklatura i dawni komuniści z 1968 roku. Dźwignią wynoszącą ich do kierowniczych funkcji w 1990 roku był powstały wówczas Ruch na rzecz Demokracji Samorządowej - Stowarzyszenie na rzecz Moraw i Śląska - HSD-SMS. Przewodniczącym Ruchu został Boleslav Bárta, jego zastępcą Václav Tomis, jak się później (19.03.1991) okazało, obydwaj byli współpracownikami StB. Teorie odrębnego narodu morawskiego rozwijał po rewolucji prof. Florec z Uniwersytetu Masarka w Brnie, poprzednio specjalista od « komunizmu naukowego ». HSD-SMS wysunął hasło przywrócenia historycznej granicy między Morawami i Czechami oraz federalizacji Republiki Czeskiej poprzez utworzenie odrębnej Republiki (Ziemi) Morawskośląskiej, co miało zapewnić, iż środki wypracowane na miejscu nie będą zawłaszczane przez centralistów z Pragi lecz posłużą do rozwoju Moraw. W wypadku utworzenia nowej republiki przed inteligencją Brna otworzyłyby się nowe możliwości karier w administracji regionalnej. Centrum ruchu znajdowało się w Brnie, ktIErego pozycja uległa w okresie komunizmu znacznej degradacji, oraz na południe od stolicy Moraw. W czerwcowych wyborach w 1990 roku HSD-SMS zdobył 12 mandatów do Zgromadzenia Federalnego i 42 mandaty do Czeskiej Rady Narodowej (19%), a więc więcej niż komuniści, którzy uzyskali 32 mandaty. Ruch morawski wydawał się wówczas bardzo silny i uważano, że może zagrozić jedności państwa. Z HDS-SMS rywalizowała o wyborców ogólnokrajowa Partia Ludowa - CzSL, której zapleczem zawsze byli katoliccy Morawianie. Ludowcy zdobyli w 1990 roku 19 mandatów w całych Czechach (20% na południowych Morawach) i znaleźli się w opozycji, podczas gdy Ruch utworzył z Forum Obywatelskim rząd koalicyjny Republiki Czeskiej. Ludowcy zaproponowali podział Czeskiej Rady Narodowej na dwie izby: czeską i morawsko-śląską lub przekształcenie Czechosłowacji w trójczłonową federację: Czech, Moraw i Śląska oraz Słowacji. Później po usunięciu ze stanowiska przewodniczącego ludowców, Josefa Bartonczika, tajnego współpracownika StB, partia ta zmieniła swoje stanowisko w kwestii morawskiej. Na I zjeździe HSD-SMS (15.09.1990) doszło do podziałów wenątrzpartyjnych; przeciwko Barcie wystąpiła grupa posłów do Zgromadzenia Federalnego kierowana przez Bohumila Tichego, która chciała zachowania przez zjazd szerokich kompetencji. W konsekwencji tego sporu działalność Ruchu w Zgromadzeniu Federalnym została sparaliżowana i Barta musiał ustąpić ze stanowiska szefa federalnego klubu HSD-SMS. Na Sejmie w Kromierżirzu (20.10.1990) uchwalono tzw. II Deklarację Morawskośląską, przedłożony przez Bartę bez konsultacji z członkami władz partyjnych. W wersji Barty jej treścią miało być ogłoszenie suwerenności Moraw i Śląska, ale pod naciskiem CzNR, która zaszantażowała posłów morawskich odebraniem mandatów, wprowadzili oni zmiany do Deklaracji. Ostatecznie domagano się w niej przeprowadzenia referendum w obu krajach morawskich w sprawie statusu Moraw oraz zaproponowano aby posłowie ze wszystkich partii i ruchów politycznych wybrani z Moraw i Śląska do CzNR utworzyli razem z « wybitnymi osobistościami » z tego obszaru Obywatelski Parlament Morawskośląski. Konsekwencją takiego kroku byłoby utworzenie II izby parlamentu czeskiego, gdyż Parlament Morawskośląski przejąłby władzę ustawodawczą w swoim regionie. Ogromna większość delegatów Sejmu w KromiefiíRZu poparła II Deklarację Morawskośląską.

W październiku 1990 roku "Lidové noviny" wydrukowały oświadczenie Stanislava Devátégo o agentach "Slávek" i "Marcel". Był to początek końca kariery Barty i Tomisa. W HSD-SMS wyjątkową pozycję uzykał Ivan Tużísky, znany z machlojek związanych z prywatyzacją hotelu "Baron Trenk". Tużísky, później pozytywnie zlustrowany, został przez Bártę-"Slavka" mianowany doradcą (1.11.1990) i wyrósł na drugiego człowieka w partii. Barta podporządkował mu sprawy gospodarcze, sekretariat ruchu i całą politykę kadrową. HSD-SMS uzyskała za 1,9 mln głosów otrzymanych w wyborach parlamentarnych 1990 roku dotację w wysokości 19 mln koron oraz 1,7 mln za wybory samorządowe. Decyzją sejmu krajowego postanowiono zainwestować 10 mln. Jak się okazało po śmierci Barty, jedyną osobą która wiedziała gdzie te pieniąądze "zainwestowano", był Tużísky. Wiadomo tylko że 0,5 mln koron pożyczono byłemu majorowi StB Frantiszkowi Liszce z Brna. Punktem zwrotnym były wybory samorządowe w listopadzie 1990 roku, w których HDS-SMS poniosło klęskę, zdobywając jedynie 4,2% głosów i 2,6% mandatów w skali kraju. Ruch zachował jednak nadal swą bazę, uzyskując wprawdzie na Morawach i Śląsku 7,2% głosów wobec 31% oddanych na OF, 22,8% na ludowców i 16,1% na komunistów, ale już na Morawach południowych otrzymał 10% głosów, w Brnie - 30,9% (więcej niż komuniści i OF razem), a w Slavkowie i Veseli, tj. w dwu miastach, które chcą zostać stolicami nowych powiatów, odpowiednio 37,4% i 34,8%. Organizacje morawskie, skupione wokół HSD-SMS, utworzyły Parlament Obywatelski Moraw i Śląska, którego przewodniczącym wybrano komunistę z 1968 roku, Zdeńka Przikryla (11.12.1990). Parlament wypowiedział się za federalizacją Czech i Moraw, natomiast Przikryl mówił o republice federalnej złożonej z trzech regionów: Czech, Moraw i Ślaska.

Pod naciskiem ruchu morawskiego premier czeski, Petr Pithart zgodził się na przeprowadzenie referendum w sprawie samorządu terytorialnego (luty 1991), ale HSD-SMS, przeceniając swą siłę, zerwało koalicję z Forum Obywatelskim w CzNR (14.02.1991) i opuściło rząd Republiki Czeskiej. Jednocześnie w Zgromadzeniu Federalnym powstały dwa kluby poselskie: HSD-SMS I, liczący 9 posłów oraz HSD-SMS II w składzie 7 deputowanych wiernych Barcie. Ruch morawski przetworzył tradycyjnie silne poczucie regionalnego patriotyzmu w niebezpieczny i agresywny nacjonalizm. Wiosną 1991 roku partia zdecydowała się przystąpić do otwartych pozaparlamentarnych akcji politycznych w celu spowodowania upadku rządu czeskiego i wymuszenia nowych wyborów. Planowano przeprowadzenie potężnych manifestacji o tej samej godzinie w Brnie, Ostrawie i Ołomuńcu. Punktem szczytowym miało być przerwanie ruchu na trasie Brno - Praga i Brno - Bratysława. Akcje te zakończyły się. Nieudany « marsz morawistów na Pragę » - przyjazd do stolicy i przemarsz jej ulicami (24.04.1991) - stanowił punkt szczytowy ruchu i od tego momentu zaczął się jego upadek, ponieważ ludzie nie chcieli destabilizacji sytuacji politycznej w republice, do czego zmierzało HDS-SMS. Nie doszło już do zaktywizowania morawskiego sztabu kryzysowego i przygotowania demonstracji na wyższym stopniu niż dotąd Na spotkaniu partii politycznych z Havlem w Budmierzicach (31.05.1991) Boleslav Barta dostał zawału serca i zmarł. Mandat do Zgromadzenia Federalnego po przewodniczącym Ruchu miał przypaść Tużískiemu, ale nie mógł go objąć, gdyż otrzymał pozytywne zaświadczenie lustracyjne. II Zjazd HSD-SMS (8.06.1991) uznał za swą reprezentację klub HSD-SMS II, który później zmniejszył się do 5 posłów i wykluczył grupę HSD-SMS I. Nowym przewodniczącym HSD-SMS został wówczas wybrany poseł CzNR Jan Kryczer, do 15 maja członek dawniej koncesjonowanej Partii Socjalistycznej - CzSS. Kryczer był znany z prowadzenia wspólnych interesów z majorem StB Liszką. W czasie wyborów przewodniczącgo partii, reżyserowanych przez Tużískiego, Bohumila Tichego (HSD-SMS I), kontrkandydata Kryczera, nawet nie dopuszczono na trybunę zjazdu. Wiceprzewodniczącym, już po zjeździe, został wybrany Turzínsky.

HSD-SMS w opozycji traciło podwoli swą siłę, ale dopóki trwały rokowania czesko-slowackie na temat przebudowy federacji, musiano się liczyć ze stanowiskiem Morawian. Słowacy, np. KDH, obawiając się przegłosowania w wypadku utworzenia trzech republik, występowali z postulatem przekształcenia ewentualnej federacji Czech, Moraw i Słowacji w konfederację tych trzech państw. Z drugiej strony nacjonaliści Słowaccy popierali ruch morawski, widząc w nim siłę osłabiającą Czechów w konfrontacji ze Słowakami. Gdy 9 marca 1991 roku w Bratysławie odbywały się obrady słowacko-morawskiego okrągłego stołu, nacjonaliści słowaccy zadeklarowali, iż naród morawski jest już w pełni uformowany. Ruch morawski np. Tomis, wypowiadał się za federacją trzech równoprawnych podmiotów: Czech, Moraw ze Śląskiem i Słowacji. Ruch Obywatelski preferował podział Republiki Czeskiej na dwie ziemie-kraje i pozostawienie federacji w dotychczasowej formie. Klaus zaś od początku konfliktu wypowiadał się za podziałem Moraw, gdyż chciał uniknąć w ten sposób powtórzenia się sporu typy czesko-słowackiego i obawiał się, iż dodatkowa administracja regionalna będzie mu przeszkadzała we wprowadzaniu reformy ekonomicznej.

HSD-SMS zaproponowało trzystopniowy podział administracyjny kraju na: gminy-obce, powiaty-okresy i ziemie (kraje) w granicach historycznych; szkolnictwo wyższe, kultura i opieka zdrowotna przeszłyby do kompetencji krajów, które wyposażono by w urzędy krajowe. W końcu do porozumienia doszły trzy partie: słowackie KDH oraz czeskie partie katolickie KDS i CzSL (ludowcy), które zaakceptowały trójfederację (22.04.1991).

Na HSD-SMS miała wpływ, wtedy jeszcze nieliczna, Marawska Partia Narodowa - MNS, zarejestrowna 28 września 1990 roku i kierowana przez bezkompromisowego morawistę Ivana Drzímala. NMS określiła się jako ugrupowanie prawicowe i nawiązujące do tradycji założonej w Brnie w roku 1861 Morawskiej Partii Narodowej. Nowa NMS starała się infiltrować HSD-SMS i dopuszczała podwoją przynależność organizacyjną swych członków. Dwaj członkowie sekretariatu HDS-SMS, L. Rozbroj i Z. Kleczka, byli członkami MNS. Niektórzy posłowie HSD-SMS również należeli do MNS. Oba ugrupowania opowiadały się za federacją czesko-morawską, ale o ile HSD-SMS uzasadniał ten postulat tradycjami historycznymi i odrębnością dwu ziem, o tyle MNS twierdziła, że podział na dwie republiki jest konsekwencją istnienia dwu narodów: morawskiego i czeskiego. 25 sierpnia 1991 roku działacze z 10 okresów utworzyli komitet wykonawczy HDS-SMS, stanowiący opozycję wewnętrzną wobec ekipy Jan Kryczera. Na czele rozłamowców stanął Zdeniek Vyhlidal, do którego przyłączył się Vacláv Tomis, ale posłowie HSD-SMS II poparli Kryczera. W ten sposób nowy przewodniczący pozbył się konkurenta. Następnie również rozstał się z Tużínskim i objął niepodzielną władzę w partii. Kryczer opowiedział się za demokratyzacją organizacji, przeciwko zasadzie narodowej i współpracy z komunistami, a za nawiązaniem sojuszy z ludowcami, OH i istniejąca jeszcze wówczas LDS; w jego koncepcji HSD-SMS miało zająć centrum i gromadzić zwolenników między prawicą a komunistami. Celem HSD-SMS miało być utworzenie federacji składającej się z trzech podmiotów. Kryczer chciał doprowadzić do powstania reprezentacji morawskiej, by w ten sposób de facto osiągnąć autonomię Moraw i Śląska. Zaproponował więc, aby o statusie Moraw zadecydowali posłowie wybrani na Morawach; posłowie CzNR w sprawach budżetu oraz w wypadku przyjmowania niektórych ustaw mieliby głosować osobno, według miejsca kandydowania, co równałoby się powołaniu w praktyce dwu izb w parlamencie republikańskim. Ludowcy i OH byli jednak zbyt słabi, a przede wszystkim za mało przekonani do tej propozycji, by wspólna akcja z HSD-SMS mogła się powieść. Zmiana kierownictwa Ruchu przyniosła, przynajmniej teoretycznie, zwrot w jego stosunku do lustracji. Jeszcze 29 stycznia 1991 roku HSD-SMS wydał razem z ludowcami, zielonymi, Klubem "Obroda", Partią Socjalistyczną, Partią Socjal-Demokartyczną, Ruchem Rolników i Partią Rolniczą deklarację, w której stwierdzono, że współpraca z komunistyczną bezpieką nie była i nie jest dla niej samej przestępstwem. II zjazd HSD-SMS podjął natomiast decyzję, iż do 30 czerwca 1991 roku należy poprosić o lustrację pracowników sekretariatu Ruchu i jego funkcjonariuszy od poziomu przewodniczących organizacji okresowych. Do 2 września nie zrealizowano tej uchwały zjazdu podobnie jak nie wprowadzono w życie zakazu przynależności funkcjonariuszy i pracowników etatowych HSD-SMS do zarządów spółek. W kwietniu 1991 roku CzNR postanowiła, że administracja państwowa będzie organizowana w ramach regionów, ale 21 sierpnia rząd czeski przyjął zasady podziału administracyjnego Republiki Czeskiej na gminy - obce i powiaty - okresy oraz podziału na jednostki samorządowe stopnia gminnego i krajowego. Drugi stopień miał obejmować trzy ziemie (kraje): Czechy, Morawy, Śląsk, jednocześnie zaznaczono, iż zmiany będą wprowadzane dopiero w roku 1994, co spowodowało, że uchwała pozostała w praktyce na papierze, gdyż projektu odpowiedniej ustawy nie przedłożono Czeskiej Radzie Narodowej, a po wyborach parlamentarnych stosunek sił w CzNR zmienił się na niekorzyść Morawian. Kryczer sprzeciwił się ustanowieniu sejmów krajowych dla Czech, Moraw i Śląska oraz zaproponował jako trzeci podmiot w Republice Czeskiej Pragę, natomiast Śląsk - jego zdaniem - należało połączyć z Morawami w ziemię (kraj) Morawskośląski, gdyż z powodów ekonomicznych region ten nie jest zdolny do samodzielnego istnienia. Taki też program przyjął HDS-SMS. Za wyodrębnieniem się Śląska jako trzeciej ziemi wypowiedziała się tylko ostrawska Inicjatywa Obywatelska dla Śląska.

23 grudnia 1991 roku pojawiło się na scenie politycznej nowe ugrupowanie skrajne, Ruch Morawskośląski - MSH, kierowany przez Frantiszka Halę. W miarę jak ODS marginalizowała Ruch Obywatelski, jego stanowisko w kwestii morawskiej zbliżało się do HSD-SMS. Wiosną 1992 OH złożył w CZNR wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie podziału administracyjnego Moraw oraz lokalnego referendum dotyczącego przebiegu granicy między obu dzielnicami, ale został on odrzucony większością zaledwie 2 głosów. Chociaż sejm krajowy HSD-SMS, czyli zgromadzenie przewodniczących organizacji w okresach, wypowiedział się za zasadą narodową (23.02.1992), w kampanii wyborczej 1992 roku HSD-SMS mniej podkreślało morawską specyfikę narodową ale kładło nacisk na hasło samorządowej demokracji dla Moraw, domagając się jednocześnie wydania zakazu "niekontrolowanej emigracji Romów" ze Słowacji. Frakcja Bohumila Tichego (HSD-SMS I) prowadziła kampanie wyborczą osobno jako Spolecznost pro Moravu a Slezsko - SMS. Tichy jako jej przewodniczący głosił, iż Morawianie są największą mniejszością narodową w Czechosłowacji, utożsamiając się w ten sposób z tezami MNS Drzímala. Wybory parlamentarne zakończyły się klęską HSD-SMS, które zdobyło tylko 12 mandatów do CZNR (5,87% głosów) i żadnego mandatu do Zgromadzenia Federalnego z powodu nie przekroczenia bariery 5% (uzyskało 4,2% do Izby Ludowej i 4,9% do Izby Narodów), zaś SMS w ogóle zniknęło. Spośród owych 12 mandatów cztery przypadły członkm MNS kandydującym na liście Ruchu (Jirzí Bíly, Petr Kavan, Gerta Mazalová, Zbyszek Stodólka), do których przyłączył się na początku 1993 roku eksrepublikanin Jaroslav Unger. Do klubu HSD-SMS należał też do rozwiązania partii jedyny poseł Demokratycznej Partii Pracy, wybrany na wspólnej liście. Gdy podjęto już decyzję o rozłączeniu się Czech i Słowacji, HSD-SMS proponował by nowe państwo nazywało się Czeska Republika Federalna lub Republika Czeskomorawska i składało się z trzech ziem: Czech, Moraw i Śląska oraz Pragi. Każdy kraj miałby własne organy ustawodawcze i wykonawcze, władza sądownicza pozostałaby natomiast jednolita (7.08.1992). Kryczer chciał też w zamian za poparcie nowej Konstytucji czeskiej (do jej uchwalenia potrzebna była większość 3/5 głosów) uzyskać, jeśli nie federację, to przynajmniej rząd krajowy dla Moraw w granicach historycznych. Po wyborach nastąpiło zbliżenie między Kryczerem i LSU, która poparła jego ideę trzech ziem, natomiast Zeman w sprawie.utworzenia kraju Morawskośląskiego proponował przeprowadzenie referendum. 28 września 1992 roku 40 posłów CzNR rozpowszechniło Deklarację praw ludu Moraw i Śląska, wzywającą do uznania Republiki Czeskiej dopiero po zagwarantowaniu przez nią praw Morawianom; w tekście ogłaszającym powstanie nowego państwa powinien znaleść się paragraf o samorządzie morawskim.

Havel i Kryczer porozumieli się, że Morawy i Śląsk będą miału specyficzny status samorządowy, w zamian za co Morawianie zaakceptowali nazwę Republika Czeska (9.10.1992). Później jednak Havel wyjaśnił, iż dla niego utworzenie Ziemi Morawskośląskiej jest tylko "jedną z możliwości". Prezydent, którego opozycja wobec ODS spychała w kierunku lewicy, literałów i Morawian, nie mógł się jednak zdecydować na pełne poparcie postulatu zjednoczenia Moraw. Kluby poselskie HDS-SMS, SPR-RSCz i Lewego Bloku ogłosiły w Brnie (28.11.1992) powołanie Sejmu Morawskośląskiego, ale na 76 posłów wybranych na Morawach i na Śląsku do Czeskiej Rady Narodowej i Zgromadzenia Federalnego przybyło jedynie 18 deputowanych CzNR i 4 z parlamentu federalnego. Sejm Morawskośląski zażądał utworzenia na Morawach samorządu krajowego lub przekształcenia Republiki Czeskiej w federację. Na III zjeździe HDS-SMS (2.01.1993) doszło do próby sił w ruchu morawskim między grupą liberalną tj. umiarkowanymi zwolennikami Kryczera, a narodowymi radykałami związanymi z MNS; przy wyborach na przewodniczącego Kryczer uzyskał 127 głosów na 122 potrzebnych, natomiast Petr Kavan z Morawskiej Partii Narodowej - MNS - 112. Oficjalnie Kryczer wypowiedział się przeciw współpracy z MNS i potępił szowinizm morawski. Rozgrywka zakończyła się jednak remisem, gdyż postanowiono, że nadal będzie można mieć podwójne członkostwo. W wypadku gdyby Ruch stał się rzeczywiście partią, członkowie NMS musieliby wybrać jedną przynależność organizacyjną. Wprawdzie zdecydowano, że Ruch przekształci się w partię, ale postanowienie to do końca roku pozostało na papierze. Zjazd zmienił nazwę organizacji na Ruch na rzecz Demokracji Samorządowej Moraw i Śląska - Hnutí za samospravnou demokracii Moravy a Slezska (HSDMS).

16 stycznia 1993 roku w KromiefiíRZu zebrał się Sejm Morawsko-Śląski by powołać komisję, która przygotuje projekt ustawy o Ziemi Morawsko-Śląskiej i określi jej władze. HSDMS nie wzięło jednak udziału w tej inicjatywie. Sejm krajowy HSDMS w Ostrawie zapowiadał, że zgłosi projekt referendum w sprawie podziału administracyjnego państwa (20.03.1993), a Kryczer groził, iż postawi oponentów przed faktami dokonanymi, wysyłając do każdego gospodarstwa domowego na Morawach i Śląsku list-ankietę w sprawie utworzenia Ziemi Morawskośląskiej, ale organizacja nie dysponowała odpowiednimi funduszami i nie była pewna wyniku takiego referendum, stąd jego pomysł pozostał jedynie w sferze propagandy. Wśród morawskich radykałów doszło do podziału. Kiedy w Brnie na spotkaniu partii tworzących Sejm Morawsko-Śląski (1.03.1993), Sládek zaproponował powołanie rządu morawskośląskiego, jego partnerzy: komuniści i MNS odmówili udziału w tym awanturniczym przedsięwzięciu. Sládek utworzył jednak "rząd morawski", w skład którego wszedł m. in Frantiszek Hala, szef Ruchu Morawskośląskiego. Przeciwko owemu "rządowi" wkrótce (19.03) wszczęto postępowanie sądowe za "szerzenie alarmistycznych wieści" (§ 199 KK). Po wyborach 1992 roku partie nowej koalicji rządowej przeciwstawiły się utworzeniu jednej Ziemi Morawskośląskiej z obawy, że samorząd stanie się bazą ruchu morawskiego i dojdzie do powtórki konfliktu słowackiego, tym razem między samymi Czechami, co mogłoby doprowadzić do rozpadu państwa. Dlatego koalicjanci uparcie proponowali podział Moraw i Śląska na kilka okresów, co uniemożliwiłoby powstanie ruchu separatystycznego, a przynajmniej znacznie by go osłabiło. Opozycja natomiast zaczęła grawitować w kierunku sojuszu z Morawianami, a w konsekwencji udzieliła w różnym stopniu poparcia postulatom HSDMS. Zwłaszcza dla OH, który znalazł się poza parlamentem, Morawianie byli początkowo cennym partnerem. Tym bardziej, że istniały między nimi również inne podobieństwa; HSDMS krytykowało orientację ODS na Niemcy i popierało konsolidację w ramach grupy Wyszehradzkiej (marzec 1993), a jednocześnie podkreślało swój patriotyzm krajowy pozostawiając sprawę "odrodzenia narodowego" Moraw na później. Havel poparł sojusz HSDMS - OH i choć sam nie zajął ostatecznego stanowiska, Kryczer miał nadzieję na uzyskanie pomocy prezydenta dla postulatu samorządu morawskiego (czerwiec 1993). Za jedna ziemią Morawskośląską wypowiedziała się LSU i podpisała z HSDMS umowę o sojuszu w wyborach komunalnych (18.10.1993). Unia Socjalno-Liberalna poparła projekt Kryczer podziału państw na trzy ziemie: Czechy, Morawy ze Śląskiem i Pragę. Zważywszy fakt, że LSU należała wóczas do Bloku Realistycznego z CZSSD, oznaczało to również, że socjaldemokraci zbliżali się do ruchu morawskiego. Morawskośląska Izba CzSSD uchwaliła (7.11.1993) żądanie utworzenia ziemi morawskośląskiej. W kierownictwie socjaldemokracji zdania były podzielone. Za trzema ziemiami wypowiedzieli się też komuniści, a OH była skłonna rozpisać w tej sprawie referendum. CzSSD jak OH krytykowały ODS za centralizm państwowy. Wprawdzie Kryczer zawarł nowe porozumienie o współpracy z Drzímalem (2.09.1993), ale ostateczne zerwanie między obu ugrupowaniami było już tylko kwestią czasu. W miarę bowiem jak ruch morawski słabł i tracił bazę MNS upierała się przy swej ideologii narodowej i odstraszała potencjalnych sojuszników radykalizmem, podczas gdy HSDMS sterował ku partii liberalnej i starał się zająć centrum. Oznaczało to rezygnację z separatyzmu morawskiego na rzecz decentralizacji i samorządu lokalnego w ramach jednolitego państwa. HSDMS starał się także nawiązać kontakty z partiami poza Republiką Czeską; w listopadzie 1993 roku miał być przyjęty do Europejskiej Federacji Partii Liberalnych, Demokratycznych i Reformatorskich. Skrajnym Morawianom z MNS też udało się wyjść z izolacji; belgijskie partie zrzeszone w Bloku Flamandzkim obiecały, że będą ją reprezentować w strukturach europejskich (9.10.1993). Jesienią 1993 roku według sondażu zamówionego prze HSDMS 67,5% mieszkańców M opowiadało się za ustanowieniem Ziemi Morawskiej, natomiast zgodnie z innymi badaniami zwolenników jednej morawskiej jednostki samorządowej było 38%. Już od września 1990 roku pracowała rządowa komisja badająca różne propozycje podziału administracyjnego kraju. Z początkowych 8 wariantów, w listopadzie komisja przekazała do dalszej dyskusji cztery, przewidujące utworzenie od dwu do 30 jednostek administracyjnych i samorządowych. Pierwsza tura prywatyzacji kuponowej, a następnie podział Czechosłowacji usunęły w cień sprawę reformy administracyjnej i do początku 1993 roku rząd nie zajmował się nią. Powołano wówczas dwie komisje; jedną kierował Jan Kalvoda (ODA), przewodniczący Urzędu do spraw legislatywy i administracji publicznej, a drugą Jan Ruml, minister spraw wewnętrznych. 29 września 1993 roku w imieniu rządu projekt nowego podziału kraju przedstawił Kalvoda. Przewidywał on utworzenie na terenie Republiki Czeskiej 13 jednostek administracji państwowej i samorządów nazwanych krajami lub ziemiami: 8 w Czechach i 5 na Morawach, bez zachowania granic historycznych. Po wyborach samorządowych okresy miały zostać zlikwidowane. W imieniu komisji Rumla V. Zeman (ODS), wiceminister spraw wewnętrznych, zaproponował podział Czech na 5 i Moraw na 3 jednostki samorządowe - kraje z centrami w Brnie, Ostrawie i Ołomuńcu, również bez respektowania granicy historycznej między obu dzielnicami. 75 okresów miało istnieć jeszcze do roku 2000. Oba projekty w praktyce ograniczyłyby ruch morawski do jego bazy na Morawach południowych. ODA nie podjęła oficjalnie żadnej decyzji. Tym razem ludowcy (KDU-CzSL) wypowiedzieli się również za podziałem Moraw i Śląska na 3 jednostki z centrum w Brnie, Ołomuńcu i Ostrawie oraz za utworzeniem w Czechach 7 jednostek samorządowych. Jedynym ustępstwem na rzecz Morawian miało być przeprowadzenie referendów w sprawie granic w regionach morawskich włączonych do okresów czeskich (marzec 1993). Także KDS poparła zachowanie granic historycznych i powołanie trzech jednostek samorządowych na Morawach oraz od 5 do 7 w Czechach.

W samej ODS panował paraliż decyzyjny, gdyż cześć kierownictwa proponowała utworzenie na Morawach kilku krajów, natomiast Klaus był w ogóle przeciwny powołaniu jednostek samorządowych wyższej rangi. Rada Wykonawcza ODS w kwietniu uważała jeszcze, że nowego podziału kraju należy dokonać przed wyborami samorządowymi przypadającymi jesienia 1994 roku. Na następnym posiedzeniu Rady (5-6.11.1993) rozpatrywano trzy warianty: odwlekać reformę, w ogóle poniechać powołania jednostek samorządowych wyższego stopnia lub wytyczyć je przed wyborami samorządowymi 1994 roku. Zwyciężyła pierwsza propozycja, uzyskując 12 głosćw wobec 10 przeciw, za drugim rozwiązaniem padły jedynie 4, zaś za trzecim wypowiedzieli się tylko działacze morawscy. ODS przyjęła więc taktykę kunktatorską; postanowiono powołać jednostki samorządowe wyższego stopnia i wyznaczyć ich granice najpóźniej do wyborów parlamentarnych 1996 roku. W praktyce zatem wybory samorządowe w 1994 roku znów miały odbyć się tylko na poziomie gminy, co było niezgodne z podjętym wcześniej przez partie czeskie postanowieniem w sprawie jednoczesnych wyborów do dwu stopni samorządu jesienią 1994 roku. Na spotkaniu Klausa z Kryczerem doszło do porozumienia wymierzonego w radykałów z MNS, którzy dla HSDMS stanowili konkurencję. We wspólnym oświadczeniu HSDMS odrzuciło dualizm, czyli federalizację kraju postulowaną przez MNS i zgodziło się na zachowanie okresów jako najniższych jednostek administracji państwowej. Nie osiągnięto natomiast zgody w sprawie liczby i kompetencji przyszłych samorządowych ziem-krajów (9.11.1993). 11 listopada, w odpowiedzi na decyzję Rady Wykonawczej ODS o odsunięciu reformy administracyjnej do 1996 roku, na wniosek lewicy i morawistów posłowie opozycji, ludowcy i ODA przegłosowali uchwałę zobowiązujcą rząd do przedłożenia do końca roku harmonogramu reformy administracji publicznej i projektu ustawy o samorządach. 21 grudnia pod naciskiem koalicjantów, zwłaszcza katolików i Kalvody, na zebraniu przewodniczących czterech partii rządzących ustalono, że wybory do samorządu terytorialnego odbędą się do 30 czerwca 1994 roku. Oznaczało to, że jednostki samorządowe wyższego szczebla należało powołać przed tą datą. 23 grudnia Klaus przedstawił harmonogram reformy administracyjnej; ustawy o wyznaczeniu jednostek samorządowych wyższego rzędu miała być gotowa do 30 czerwca, a o samorządzie do 31 sierpnia 1994 roku, zaś wybory do ziem odbyłyby się w połowie 1995 roku. Ziemie dysponowałyby własnymi budżetami i dycydowały o sprawach socjalnych, kulturze, szkolnictwie i opiece zdrowotnej.

Jesienią 1993 roku ODS opowiadała się za utworzeniem 17 jednostek sorządowych, ODA za 13, KDS za 3 na Morawie i Śląsku oraz 5-7 w Czechach, zaś CzSSD przyjęła postawę kompromisową, dając pierwszeństwo uchwaleniu ustawy o kompetencjach samorządu. HSDMS trwała natomiast nadal na stanowisku wydzielenia dwu ziem: Czeskiej i Morawskośląskiej oraz Pragi jako trzeciej jednostki.

Sejm HSDMS (15-16.01.1994) zmienił nazwę partii na Czeskomorawska Partia Centrum - CzMSS, zażądał przyjęcia nazwy Republika Czeskomorawska zamiast Republika Czeska oraz postanowił rozszerzyć swą działalność na Czechy właściwe. Pierwsza i ostatnia decyzja oznaczały ostateczną rezygnację przez grupę Kryczera z występowania jako partia specyficznie morawska i reprezentowania tylko interesów Moraw. Przewodniczący chciał w ten sposób ratować upadające stronnictwo przed całkowitą marginalizacją, spotkał się jednak z gwałtownym przeciwdziałaniem grupy brneńskiej. Przeszła ona do opozycji i 4 czerwca 1994 roku dokonała secesji. 18 czerwca organizacja brneńska CzMSS założyła Ruch na rzecz Samorządnych Moraw i Śląska - HSMS, którego przewodniczącym został Jan Smejkal.

Po styczniowym Sejmie HSDMS/CzMSS rozpadł się klub parlamentarny HSDMS, gdyż czterech członków MNS: Bíly. StodIElka, Mazalová i Kavan wystąpiło z niego, a następnie wraz z trzema byłymi republikanami: ZdeĄkiem Vlczkiem, Jaroslavem Ungerem i Ladislavem Nedorostem odnowili klub parlamentarny HSD-SMS. Nie miał on jednak długiego żywota, ponieważ już 8 kwietnia Bíly, Kavan i Unger wystąpili z niego i ogłosili się "jednostką autonomiczną". MNS w połowie 1994 roku liczyło około 6,5 tys członków i miało trzech własnych posłów. W czerwcu Stodólka przystąpił do HSMS, dzięki czemu zyskało ono własnego posła. Ruch morawski w parlamencie rozbił się więc na trzy grupy, co zapowiadało już na dwa lata przed wyborami jego zniknięcie ze sceny politycznej. Najsilniejsze ze stronnictw morawskich, CzMSS starała się przetrwać szukając nowych sojuszników, z którymi mogłaby dokonać fuzji. Początkowo doszło do zbliżenia między CzMSS i LSU oraz Wolnymi Demokratami Dienstbiera, ale SD ostatecznie nie zdecydowało się na ten alians i zbliżyło się do LSNS. Miejsce SD jako potencjalnego partnera zajęła natomiast Partia Rolnicza, mimo że opuściła LSU.

W 1994 roku ODA i Havel zgadzali się na utworzenie 10-13 jednostek samorządowych, KDS na 8-13, koalicja rządowa rozważała 8-13, zaś CzSSD - 8-9, w tym 1-3 na Morawie.

Rada Wykonawcza ODS (21-22.01.1994) postanowiła przeprowadzić wybory do jednostek samorządowych, które pokrywałyby się jednostkami administracji państwowej, w 1996 roku. Miano więc znieść powiaty - okresy. Proponowano, by przewodniczący samorządu wskazywał rządowi kandydata na szefa administracji.

Następnie Rada Wykonawcza ODS wypowiedziała się za ustanowieniem samorządów na poziomie okresów (6.06.94), gdyż Klaus obawiał się, że zbyt duże jednostki samorządowe będą stanowiły konkurencję dla władzy centralnej i spowodują rozpad centrum. Pozostali partnerzy koalicyjni sprzeciwili się jednak takiemu rozdrobnieniu postanowiono i ostatecznie postanowiono pójść na kompromis.

29 czerwca 1994 rok rząd przyjął projekt ustawy o wyznaczeniu 17 jednostek samorządowych zwanych ziemiami lub krajami. Większością głosów 10 (ODS) do 9 (ludowcy, KDS, ODA) rada ministrów zdecydowała podzielić Kraj Środkowoczeski na Pragę regiony: kladensky, mladoboleslavsky i kolinsky oraz utworzyć region opavsky.

Gdy 30 czerwca projekt znalazł się w parlamencie broniła go tylko ODS. Komisja parlamentarna do spraw podziału terytorialnego odrzuciła projekt rządowy, co odpowiadało zresztą ODS, gdyż umożliwiało dalszą grę na zwłokę. Jednocześnie nastąpiła krystalizacja stanowisk; za propozycją trzech jednostek samorządowych (dwie ziemie plus Praga) wypowiedział się klub CzMSS-LSU, republikanie Sládka i kilku posłów Lewego Bloku (30 głosów), ludowcy, kilku deputowanych ODA i mniejsza część CzSSD preferowałoby 8 - 10 jednostek (40 głosów), większość socjaldemokratów, ODA i część ODS gotowa była poprzeć 13 - 15, zaś KDS i większość ODS - 17 regionów.

24 sierpnia 1994 roku rząd przyjął projekt ustawy o jednostkach samorządowych. Mają one dysponować własnym budżetem i podlegać im będzie część służb publicznych, opieka społeczna, zdrowie, transport, szkoły i kultura. Uchwalenie ustawy wymaga uzyskania trzech piątych, tj. 120 głosów. Projekt rządowy ustawy o kompetencjach i wymierzeniu jednostek samorządowych miano przedstawić pod dyskusję parlamentu w listopadzie. 13 września przewodniczący czterech partii prawicowej koalicji nie zdołali dojść do porozumienia w sprawie liczby jednostek samorządowych. Mimo to 28 września rząd uchwalił koncepcję reformy administracji publicznej. W wyborach samorządowych w listopadzie 1994 roku partie morawskie poniosły klęskę. Na 55 miejsc w radzie miejskiej Brna HSMS i MNS - uzyskały zaledwie po 2 mandaty i blok morawski - 1. Na razie o podziale terytorialnym zapomniano. Ewolucja ta musiała doprowadzić do otwartej walki między CzMSS i MNS. 12 listopada 1994 roku III Sejm Morawskiej Partii Narodowej odmówił stronnictwu Kryczera prawa do reprezentowania interesów morawskich, jako że pozbawione jest "świadomości morawskiej", o co zresztą CzMSS dbała coraz mniej. Dla morawistów do przyjącia był jedynie Jaroslav Kupka, wiceprzewodniczący ŚMSS, natomiast ostro zwalczali Jeglę i nową Unię.

23 czerwca 1995 roku parlament odrzucił projekt ustawy przewidującej utworzenie 17 jednostek administracyjnych, zaproponowany przez rząd (ODS); wprawdzie 98 posłów głosowało za projektem, ale do wymaganych trzech piątych zabrakło 22 głosów. Po 10 miesiącach bezowocnych sporów, 24 kwietnia 1996 roku, parlament odrzucił projekt ustawy o ustanowieniu 9 jednostek samorządowych. Tym razem projekt zebrał tylko 80 głosów, gdyż zarówno posłwie opozycji morawskiej jak też ODS głosowali przeciw z dwu różnych pozycji; dla pierwszych liczba jednostek była zbyt wysoka, dla drugich zbyt niska. Rząd nie dotrzymał zatem terminu wprowadzenia jednostek samorządowych wyższego rzędu co czerwca 1996 roku, mimo nacisków prezydenta Havla i się do niej tworząc już jednolitą partię; jej przewodny samorządowej na nową kadencję odpowiadało celom premiera Klausa, który najpierw postanowił dokończyć transformacji ustrojowej. Zwlekanie okazało się też skuteczną metodą walki z ruchem morawskim, który po triumfach z lat 1990-1991 znalazł się w stanie zaniku i rozpadu. Brak forum politycznego i administracji regionalnej, w której kadry morawskie mogłyby znaleść oparcie polityczne i finansowej, w nie mniejszym stopniu niż stabilizacja gospodarcza, przyczynił się do jego upadku.

21 grudnia 1995 roku CzMSS przygotowała list protestacyjny podpisany przez 23 posłów w "obronie praw Morawian i Ślązaków oraz młodej demokracji" w Republice Czeskiej. List wysłano do Rada Europy, prezydentów i rządów państw europejskich oraz USA i Japonii. Autorzy protestu oskarżyli Czechów o dążenie do kontrolowania Moraw i Śląska i likwidowanie tradycyjnego podział na Czechy, Morawy i Śląsk. Dowodzili, iż Morawy i Śląsk są pozbawione reprezentacji politycznej oraz słusznie zarzucali rządowi odwlekanie wprowadzenia samorządu lokalnego.

W grudniu 1995 roku do CzMUS przyłączyła się KSU zagrożona rozwiązaniem przez Sąd Najwyższy. 3 lutego 1996 roku zjazd ŚMSS przyjął nazwę Czeskomorawskiej Unii Centrum - CzMUS, dotychczasowego określenia sojuszu czterech partii: CzMSS, LSU, ZS i KSU. Następnie pozostałe trzy stronnictwa przyłączyły się do niej tworząc już jednolitą partię; jej przewodniczącym został Jegla (CzMSS), a wiceprzewodniczącymi: Jan Kryczer (CzMSS), Jaroslav Molis (LSU), Milosz Petera (ZS) i Josef Kapsa (KSU). Mimo połączenia się tych trzech stronnictw, sięgających swymi korzeniami w niewyraśny okres "pieriestrojkowy", w wyborach czerwcowych 1996 roku nie zdołały one zdobyć ani jednego mandatu i nie stały się na Morawach alternatywą dla Luxa. Ludowcom powiodło się bowiem odzyskanie ich tradycyjnej bazy kosztem zaniku ruchu morawskiego.

9 marca 1996 roku część MNS połączyła się z HSMS Smejkala, tworząc frakcję "Morawskie zjednoczenie narodowe". Doprowadziło to do rozpadu Morawskiej Partii Narodowej na: MNS-HSMS - Morawską Partię Narodową - Ruch Zjednoczenia Śląsko-Morawskiego Drzímala i HSMS-MNS - Ruch na rzech Samorządnej Morawy i Śląska - Morawskie Zjednoczenie Narodowe Smejkala. Dzięki temu posunięciu zwolennicy nacjonalizmu morawskiego przekreślili swe i tak niewielkie szanse wyborcze.

W ten sposób w sensie narodowym kwestia morawska rozwiązała się sama, pozostał natomiast problem podziału administracyjnego kraju i ustanowienia jednostek samorządowych wyższego rzędu.

Autor publikacji: 
INTERMARIUM: 
MNIEJSZOŚCI I RUCHY NARODOWE: