WSPÓŁPRACA BAŁTYCKA

W 1962 roku wykryto na Łotwie organizację, której nadano nazwę "Federacja Bałtycka", gdyż jej członkowie snuli plany powołania takiej wspólnoty po odzyskaniu niepodległości. Osiem osób, w tym Gunars Astra i Viktors Kalnińsz, zostało wówczas skazanych na kary od 8 do 15 lat łagru. Organizacja łotewska nie miała jednak, mimo swej nazwy, żadnych kontaktów z opozycją estońską i litewską.

Tunne Kelam, będący łącznikiem między Estońskim Frontem Narodowym (Kalju Mätik, Arvo Varato) i Estońskim Ruchem Demokratycznym (Sergiej Sołdatow, Mati Kiirend, Artiom Juszkewycz, też Kalju Mätik), zaproponował wystosowanie do ONZ "Memorandum w sprawie statusu narodu estońskiego". Tekst zredagowany przez Tunne Kelama (po angielsku) i Kalju Mätika (po estońsku i rosyjsku), EFN i ERD podpisały 24 października 1972 roku. W Memorandum domagano się likwidacji kolonialnego aparatu administracyjnego, ewakuacji wojsk sowieckich i zastąpienia ich oddziałami ONZ oraz wprowadzenia administracji ONZ do czasu przeprowadzenia pod jej kontrolą wolnych wyborów. Kelam i Mätik dołączyli do Memorandum list do Kurta Waldheima, sekretarza generalnego ONZ, w którym żądali przywrócenia niepodlegości Estonii i zakończenia okupacji sowieckiej. Dokumenty te dotarły na Zachód po dwu latach (23.12.1974).

Według historyka estońskiego Reina Taagepary, Memorandum pojawiło się w decydującej chwili, gdyż w związku z Konferencją Helsińską USA rozważały porzucenie swej dotychczasowej polityki nieuznawania aneksji państw bałtyckich przez ZSRS. Memorandum dostarczyło nowych argumentów zwolennikom dotychczasowej polityki w Kongresie USA, wykazując iż opór przeciwko okupacji Nadbałtyki trwa nadal.

Związki między bałtyckimi grupami opozycyjnymi zaczęły się tworzyć w połowie lat siedemdziesiątych. 17 czerwca 1975 roku demokraci estońscy i łotewscy, w 35 rocznicę okupacji swych krajów, wysłali wspólny apel do rządów państw członkowskich Europejskiej Rady Współpracy i Bezpieczeństwa.

Latem 1977 roku członek Litewskiej Grupy Helsińskiej, Viktor Petkus, przyjechał do Rygi w celu przygotowania wspólnej akcji. Później doszło do zebrania w Trokach i 15-17 sierpnia znów w Rydze, gdzie opracowano wspólne dokumenty. W konsultacjach tych uczestniczyli: Enn Tarto i Mart Niklus ze strony estońskiej, Ints Calitis i Viktors Kalninsz ze strony łotewskiej oraz Viktoras Petkus i Antanas Terleckas ze strony litewskiej. Inicjatywa spotkania wyszła od Kalninsza, który chciał emigrować by pełnić funkcję przedstawiciela Bałtów na Zachodzie. W toku dyskusji postanowiono zwrócić uwagę świata zachodniego na sytuację w Nadbałtyce, kierując doń Memorandum o ralnym stanie rzeczy oraz utworzyć jawny Komitet Główny Ruchów Narodowych Estonii - Łotwy - Litwy: Ees(ti)-La(tvija)-Li(etuva), który następnie zostałby rozbudowany o trzy komitety narodowe. Terleckas wycofał się z tworzenia Komitetu Es-La-Li, gdyż był przeciwnikiem działań jawnych. O powstaniu Komitetu miano ogłosić 25 sierpnia na konferencji prasowej u gen. Hryhorenki w Moskie.

23 sierpnia 1977 roku Petkusa zatrzymano na dworcu Wileńskim z dokumentami Komitetu Ees-La-Li, a 25 sierpnia roku aresztowano Niklusa w pociągu moskiewskim z brudnopisem Memorandum. U Calitisa i Tarto przeprowadzono rewizję i skonfiskowano im bilety do Moskwy. W ten sposób KGB rozbiło Komitet zanim zdążył podjąć działalność. Następnie Petkusa skazano na 10 lat łagru o zaostrzonym rygorze i 5 lat zesłania (13.07.1978).

Wiosną 1979 roku Litwini zaproponowali powołanie Komitetu dla likwidacji następstw Paktu Mołotow-Ribbentrop, ale Estończycy nie poparli tej idei. Wówczas, Antanas Terleckas, by nie dać pretekstu prawnego do aresztowania członków komitetu, zasugerował zwrócenie się do państw zachodnich z Memorandum, żądając by to one same stworzyły go. Pierwszy tekst napisano 28 lipca 1979 roku. 12 sierpnia Antanas Terleckas i Julius Sasnauskas zawieźli go do Tartu w celu konsultacji.

W Memorandum żądano:

"Zwracamy się do:

- Rządu ZSRS, prosząc o ogłoszenie pełnego tekstu Paktu Mołotow-Ribbentropp i wszystkich uzupełniających go tajnych protokołów. Przypominamy, że Dekret o pokoju zadeklarował całkowitą odpowiedzialność rządu sowieckiego za tajną dyplomację. Prosimy również o ogłoszenie Paktu Mołotow-Ribbentropp jako nieważnego od dnia podpisania;

- Rządów RFN i NRD prosząc o ogłoszenie Paktu Mołotow-Ribbentropp jako nieważnego od dnia podpisania i dopomożenie rządowi ZSRS w zlikwidowaniu następstw wspomnianego paktu - wycofanie obcych wojsk z Nadbałtyki. Dla realizacji tego zadania należałoby utworzyć komisję przedstawicieli ZSRS, RFN i NRD w celu likwidacji następstw Paku Mołotow-Ribbentropp;

- Państw - sygnatariuszy Karty Atlantyckiej, prosząc, aby wychodząc ze stanowiska moralnego, zdecydowanie potępiły Pakt Mołotow-Ribbentropp i jego następstwa. Przypominamy, że zgodnie z prawem międzynarodowym sprawy, które przez swe meritum i kierunek stwarzają zagrożenie dla pokoju i bezpieczeństwa, nie uważane są za sprawy wewnętrzne i poważnie naruszają powszechnie uznawane normy międzynarodowe. Zasada samookreślenia narodów i narodowości uprawomacnia całą walkę przeciwko kolonializmowi, który stanowi przestępstwo międzynarodowe

- Sekretarza Generalnego ONZ, przypominając, że ta organizacja międzynarodowa przejęła prawa Ligii Narodów, której Estonia, Łotwa i Litwa były członkami do czasu zastosowania "specjalnych środków". Dlatego jesteście prawnie odpowiedzialni za losy tych krajów.

23 sierpnia 1979 roku

Memorandum, zwane "Apelem Bałtyckim", podpisało 4 Estończyków: Mart Niklus, Endel Ratas, Enn Tarto, Erik Udam; 6 Łotyszy: Ints Calitis, Sigitas Randis, Alfreds Zaideks, Juris Ziemelis, Ivars Żukovskis i Rimas Żukauskas oraz 35 Litwinów: Romas Andriauskas, Stase Andriauskiene, Alfonsas Andrukaitis, Edmundas Bartuszka, Vytautas Bastys, Vytautas Boguszis, Vladas Bobinas, Romas Bitkeviczius, Petras Cidzikas, Arvydas Czekanoviczius, Jonas Dambrauskas, Jonas Eisvydas, ks. Virgilius Jaugilis, Meczislovas Jureviczius, Litutauras Kazakeviczius, Leonas Laurinskas, Rimas Mażukna, ks. Algimantas Moczius, ks. Napoleonas Norkunas, Sigitas Paulaviczius, Angele Paszkauskiene, Kestutis Povilaitis, Jadvyga Petkevicziene, Jonas Petkeviczius, Jonas Protuseviczius, Henrikas Sambore, Julius Sasnauskas, Leonora Sasnauskaite, Algirdas Statkeviczius, Kestutis Subaczius, Antans Terleckas, Vladas Szakalys, Jonas Szerksznas, Zigmas Szirviskas, Jonas Volungeviczius,.

22 sierpnia w Moskwie zebrała się grupa dysydentów żydowskich i rosyjskich, zgadzających się podpisać Memorandum. Tatiana Welikanowa wzniosła toast gruzińskim winem: "Wypijmy koledzy za sukces naszej beznadziejnej sprawy!"

Następnie podpis swój złożyło 10 akademików w tym Elena Bonner oraz 23 sierpnia sam Andrej Sacharow.

19 lutego 1983 roku Radio Watykan doniosło: "Pierwszy raz po utworzeniu Parlamentu Europejskiego (...) rozpatrywano kwestię państw bałtyckich. Podstawą dla dyskusji było Memorandum przygotowane 23 sierpnia 1979 roku przez 45 Bałtów, w którym domagano się aby ONZ uznała kwestię niepodległości i samookreślenia narodów bałtyckich. 13 stycznia 1983 roku Parlament Europejski przyjął decyzję wzywającą do likwidacji kolonialnego statusu krajów bałtyckich."

Spośród 112 posłów za rezolucją głosowało 98, przecie 8, a 6 wstrzymało się.

17 styczniu 1980 roku 19 Bałtów wystosowało "List otwarty do przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRS, sekretarza generalnego ONZ i narodu afgańskiego". Potępioni w nim inwazję na Afganistan, porównując ją do okupacji Nadbałtyki w 1940 roku i zażądano wycofania wojsk sowieckich.

28 stycznia tego roku opublikowano "Wspólne Oświadczenie Estończyków, Łotyszy i Litwinów" do Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, w którym protestowano przeciwko organizowaniu części zawodów na terytorium kraju okupowanego (regaty w Estonii).

Pod obu dokumentami podpisy złożyli; Estończycy: Jıri Kukk, Mart Niklus, Endel Ratas, Enn Tarto i Erik Udam; Łotysze: Ints Calitis, Peters Stokmanis, Jıris Ziemielis i Ivars Żukovskis; Litwini: Vytautas Boguszis, Meczislovas Jureviczius, Ona Lukauskaite-Poszkiene, Algirdas Masiulonis, Jonas Petkeviczius, Algirdas Statkeviczius, Kestutis Subaczius, Vladas Szakalys, Andrius Tuczkus, Jonas Volungeviczius.

Estończycy i Litwini wystosowali również wspólny list do Polaków: "Pan Lech Wałęsa Gratulujemy Panu i w Pana osobie całemu narodowi polskiemu, który kładzie podstawy pod reformy demokratyczne, które są również bardzo potrzebne całemu obozowi socjalistycznemu.

Litwa - Estonia 11 sierpnia 1980 roku"

Pod listem podpisali się;

Estończycy: Heiki Ahonen, Veljo Kalep, Viktor Niitsoo, Lagle Parek, Arvo Pesti, Endel Ratas, Enn Tarto i Erik Udam;

Litwini: Vytautas Boguszis, Petras Cidzikas, Ona Lukauskaite-Poszkiene, Algirdas Masiulonis, Jonas Protuseviczius, Romas Ragaiszis, Leonora Sasnauskaite, Kestutis Subaczius, Genute Szakaliene, Jonas Volungeviczius;

oraz mieszkający w Estonii: Borys Gasparow i Irina Paperno. Ostatnią inicjatywą bałtycką był "List otwarty do rządów ZSRS, Islandii, Norwegii, Danii, Szwecji i Finlandii" z 1 października 1982 roku w sprawie utworzenia w Europie Północnej strefy bezatmowej. Aresztowania i procesy w 1983 roku złamały jednak wspólne akcje protestacyjne Bałtów.

Autor publikacji: 
INTERMARIUM: