Wybory i partie polityczne

1. Wybory parlamentarne 1992 r.

Po wyborach w 1990 r. nastąpił okres nieuniknionego rozbicia Sajudisu, co szczególnie uwidaczniało się w przemieszczaniu się posłów w ramach klubów parlamentarnych. Osłabienie jego pozycji sygnalizował także skład koalicji Sajudisu, która stanęła do wyborów parlamentarnych 1992 r. pod przewodnictwem Vytautasa Landsbergisa i Gediminasa Vagnoriusa. Koalicję utworzyli przedstawiciele różnych ugrupowań, m.in.: Litewskiego Sajudisu, Litewskiej Partii Zielonych, Związku Litewskich Więźniów Politycznych oraz Sajudisu Rolników.

Koalicja Sajudisu obiecywała w swym programie wyborczym rozliczenie się z komunistyczną przeszłością, stopniową kontynuację prywatyzacji z jednoczesnym budowaniem programu zabezpieczeń socjalnych. W kwestiach polityki zagranicznej opowiadała się za ścisłą współpracą z Łotwą i Estonią. Ważnym punktem programu było umacnianie pozycji Litwy na arenie międzynarodowej jako niepodległego państwa. Opowiadała się za współpracą ze strukturami zachodnimi w dziedzinie polityki, gospodarki oraz bezpieczeństwa a także za utrzymywaniem dobrych stosunków z sąsiadującymi państwami. Jak wynikało z badań opinii publicznej, Blok Sajudisu pozostawał na początku 1992 roku najsilniejszym ugrupowaniem, ale tuż za nim znajdowała się Litewska Demokratyczna Partia Pracy (LDDP), która miała poparcie tylko o 0,5% niższe. Taki stan utrzymywał się jeszcze w styczniu 1992 r., jednak w ciągu następnych miesięcy nastąpił zasadniczy zwrot w preferencjach wyborców i LDDP zaczęła w sondażach gwałtownie piąć się w górę. Już w czerwcu jej popularność dwukrotnie przewyższała zajmujący drugie miejsce w rankingu Sajudis i wynosiła 28,1%. Aż do jesiennych wyborów różnica między Litewską Demokratyczną Partią Pracy a pozostałymi ugrupowaniami stale wzrastała. Poparcie dla LDDP osiągnęło najwyższy poziom w dniu wyborów – 42,61%. LDDP w swoim programie wyborczym kładła nacisk na niepodległość Litwy i dobrosąsiedzkie stosunki z państwami ościennymi. Głosiła też konieczność socjalnego zabezpieczenia obywateli. W kwestiach gospodarczych nie wykluczała zachowania częściowej kontroli państwa nad najważniejszymi przedsiębiorstwami oraz ingerencji państwa w rolnictwo. Ważną siłą polityczną, która stanęła do walki wyborczej, była koalicja Litewskiej Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (LKDP), Litewskiej Partii Demokratycznej (LDP) oraz Związku Litewskich Więźniów Politycznych i Osób Deportowanych (LPKTS). LKDP pojawiła się na litewskiej scenie politycznej w początkach 1989 r. Swoją nazwą i tradycjami nawiązuje do ugrupowania założonego w roku 1917. Program LKDP kładzie szczególny nacisk na ochronę własności prywatnej. Partia obiecywała też reprywatyzację ziemi, która miała objąć wyłącznie obywateli Litwy. Postulowała także utworzenie profesjonalnej armii. Opiekę zdrowotną miały według programu LKDP zapewnić prywatne placówki zdrowotne. Nieodłącznym punktem programu politycznego chrześcijańskich demokratów jest ścisła współpraca państwa i kościoła w rozwiązywaniu zarówno problemów społecznych jak i ekonomicznych państwa. Z tym związane jest też ich poparcie dla ustawy antyaborcyjnej.

LDP nawiązuje do tradycji swej poprzedniczki z lat 1902-1920. Partia została ponownie zarejestrowana w grudniu 1989. W niektórych punktach jej program zbliżony jest do programu LKDP, szczególnie jeśli chodzi o kwestie ochrony własności prywatnej oraz prywatyzacji. LDP jest za prawnym zabezpieczeniem niezawisłości prasy i związków zawodowych oraz za gwarancjami socjalnymi, co ma zapewnić pluralizm litewskiej sceny politycznej LPKTS powstał w roku 1989, zarejestrowany został w 1991 r. Jak wynika z nazwy, jego członkami są przede wszystkim byli więźniowie polityczni oraz ludzie, którzy w czasach istnienia ZSRR zostali deportowani. Głównym celem LPKTS jest reprezentowanie interesów ludzi, którzy byli w przeszłości prześladowani za swoje poglądy polityczne. Dlatego w jego programie czołowe miejsce zajmują postulaty dekomunizacji i budowania opiekuńczego państwa prawa. Litewska Partia Socjaldemokratyczna (LSDP) należy do partii historycznych, została założona w roku 1896. Jej działalność była w okresie istnienia ZSRR zabroniona, do jej wznowienia doszło dopiero w sierpniu 1989. Jej program wyborczy oprócz podstawowych haseł socjaldemokratycznych, takich jak obrona praw człowieka i zabezpieczenia socjalne zawiera także postulaty umacniania pozycji niepodległej Litwy oraz uznania równoprawności wszystkich form własności. W jej programie zwrócono uwagę na stosunki z Polską i Rosją. Według socjaldemokratów na relacjach z sąsiadami nie powinny ciążyć doświadczenia z przeszłości, należy położyć nacisk na rozwój przyjaznych stosunków gospodarczych i politycznych. Popularność przewodniczącego Litewskiej Demokratycznej Partii Pracy (LDDP) Algirdasa Brazauskasa i gwałtowny wzrost poparcia społecznego był zapowiedzią sukcesu wyborczego tej postkomunistycznej formacji. Do druzgocącej porażki Sajudisu przyczyniły się prawdopodobnie także problemy gospodarcze, które pojawiły się tuż przed wyborami. Ostateczne wyniki obydwu rund wyborów parlamentarnych, które odbyły się 25 października i 15 listopada 1992 r. przedstawia poniższa tabela. Frekwencja wyborcza w pierwszej rundzie wyniosła 75,2%, w drugiej – była nieco niższa. Na pierwszym posiedzeniu nowego parlamentu 25 listopada wyłoniło się osiem frakcji. Kilka dni później powstał rząd, na czele którego stanął Bronislovas Lubys.

Wyniki wyborów parlamentarnych w 1992 r. (partie, które znalazły się w parlamencie)



Partia polityczna / koalicja

Liczba mandatów 1992

Litewska Demokratyczna Partia Pracy (LDDP)

73

Koalicja Sajudisu (SK)

30

Koalicja Litewskiej Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (LKDP), Litewskiej Partii Demokratycznej (LDP) i Związku Litewskich Więźniów Politycznych i Osób Deportowanych (LPKTS)

18

Litewska Partia Socjaldemokratyczna (LSDP)

8

Koalicja Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (KDS) i Litewskiej Partii Narodowej „Młoda Litwa” (LNPJL)

1

Litewski Związek Centrum (LCS)

2

Związek Polaków na Litwie (LleS)

4

Koalicja Litewskiej Unii Narodowej (LTS) i Partii Niepodległości (NP)

4

Niezależni

1

Razem

141

2. Pierwsze bezpośrednie wybory prezydenckie

Zwycięstwo LDDP stworzyło jej przewodniczącemu Algirdasowi Brazauskasowi dobre warunki do kandydowania w wyborach prezydenckich na początku 1993 r. Brazauskas reprezentował silną frakcję reform w byłej Komunistycznej Partii Litwy i dla dużej części społeczeństwa był alternatywą wobec polityki, którą realizował Sajudis. Swoją kampanię wyborczą oparł na hasłach stabilizacji, która zapanuje, jeśli w wyborach prezydenckich zwycięży kandydat największej partii w parlamencie. Mówił też o swoich wątpliwościach co do przyszłego spokojnego rozwoju sytuacji politycznej na Litwie w razie zwycięstwa kandydata opozycji, ponieważ to doprowadzi do konfliktów i napięć między prezydentem, parlamentem a rządem, wyrażał też obawę, że dojdzie wtedy do rozwiązania parlamentu. Naturalnym przeciwnikiem kandydata lewicy był od samego początku przywódca prawicowego Sajudisu Vytautas Landsbergis. Jego zdecydowana linia polityczna wywoływała jednak sprzeciw dużej części elektoratu, w związku z czym jego popularność była dużo niższa niż Brazauskasa. Dlatego w styczniu Landsbergis zdecydował się wycofać swoją kandydaturę i wezwał swoich wyborców, aby oddali głosy na Stasysa Lozoraitisa, byłego dyplomaty reprezentującego interesy Litwy w USA. Jednak oświadczenie Landsbergisa nie poprawiło zbytnio pozycji Lozoraitisa, który dotychczas postrzegany jako kandydat niezależny, teraz stał się dla opinii publicznej człowiekiem Sajudisu. W kampanii wyborczej jego bazę tworzyło dziewięć ugrupowań politycznych. Lozoraitis oparł swoją kampanię na wzywaniu do zgody narodowej. Ostrzegał przed wyborem Brazauskasa, co doprowadziłoby do zdominowania sceny politycznej przez jedną partię. Zaletą i zarazem wadą Lozoraitisa był jego długi pobyt na emigracji. Z jednej strony jego przeszłość nie mogła być przedmiotem kampanii wyborczej, ponieważ nie było żadnych informacji o szczegółach z jego życia prywatnego i nie można było wykorzystać przeciw niemu żadnych kompromitujących informacji. Z drugiej strony jego słabą stroną był fakt, iż przebywając za granicą nie uczestniczył w wydarzeniach przełomowych dla najnowszej historii Litwy. Z kolei Brazauskas był krytykowany przez media za nieuporządkowane życie prywatne. Ostatecznie wyniki wyborów potwierdziły przewagę nurtu lewicowego na scenie politycznej. Wybory odbyły się 14 lutego 1993 r., przy frekwencji wyborczej wynoszącej 78,6% Brazauskas otrzymał 60,03%, zaś Lozoraitis – 38,28% głosów. 25 lutego Brazauskas złożył uroczystą przysięgę i został prezydentem Litwy. Zgodnie z konstytucją przyjął dymisję rządu B. Lubysa i mianował premierem Adolfasa Slezeviciusa. Nowy rząd został zatwierdzony przez parlament 31 marca. Adolfas Slezevicius kontynuował reformy, dzięki którym doszło do obniżenia inflacji, która w roku 1994 wyniosła 45,1%, w 1995 r. – 35,7%, a w 1996 r. – 13,1%. W pierwszym roku rządów Slezeviciusa zastąpiono talony, które dotychczas pełniły funkcję środka płatniczego na Litwie, nową walutą – litem. Kurs nowej waluty wynosił ok. 4 Lt za 1 USD. W roku 1994 po raz pierwszy od rozpoczęcia reform nastąpiło ożywienie gospodarcze, wzrósł PKB. Jednak stale wzrastało też bezrobocie. Duża popularność, jaką cieszyła się LDDP po objęciu rządów, zaczęła topnieć w miarę przeprowadzania kolejnych niezbędnych reform. Pozycję partii osłabiały także wysuwane wobec przedstawicieli rządu podejrzenia o korupcję. Najgłośniejszy skandal wybuchł po krachu dwóch największych banków komercyjnych, do którego doszło w połowie grudnia 1995 r. Wkrótce wyszło na jaw, że dwa dni przed upadkiem jednego z banków Slezevicius wycofał z niego swoje oszczędności. Konsekwencją tego skandalu było przyjęte 8 lutego 1996 r. votum nieufności dla rządu Slezeviciusa. Nowym premierem z ramienia LDDP został 19 marca Mindaugas Stankevicius.

3. Wybory parlamentarne 1996

Kolejne wybory parlamentarne odbyły się w dwóch rundach 20 października i 10 listopada 1996 r. na podstawie znowelizowanej ordynacji wyborczej (w 1992 r. próg wyborczy dla wejścia partii politycznych do parlamentu wynosił 4% z wyjątkiem ugrupowań mniejszości narodowych, po nowelizacji próg wyborczy dla partii politycznych podniesiono do 5%, a dla koalicji do 7%). Popularność LDDP w trakcie jej rządów znacznie spadła, preferencje wyborcze wyraźnie przesunęły się w stronę partii prawicowych, co potwierdzają wyniki wyborów.

Wyniki wyborów parlamentarnych 1996 r.



Partia lub koalicja

Liczba mandatów 1996

Związek Ojczyzny (Konserwatyści Litwy) TS (LK)

70

Litewska Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna (LKDP)

16

Litewska Demokratyczna Partia Pracy (LDDP)

12

Litewski Związek Centrum (LCS)

13

Litewska Partia Socjaldemokratyczna (LSDP)

12

Litewska Partia Narodowa „Młoda Litwa” (LNPJL)

1

Litewska Partia Kobiet (LMP)

1

Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna (KDS)

1

Akcja Wyborcza Polaków na Litwie (LLRA)

1

Koalicja Litewskiej Partii Demokratycznej (LDP) i Litewskiej Unii Narodowej (LTS)

3

Litewska Unia Liberalna (LLS)

1

Litewska Partia Rolnicza (LVP)

1

Związek Litewskich Więźniów Politycznych i Osób Deportowanych (LPKTS)

1

Niezależni

4

Razem

137

Konserwatyści zawdzięczali swój sukces reorganizacji i wyraźnej konsolidacji partii i przekształceniu jej w ugrupowanie o jasno określonym profilu ideologicznym. Ważnym czynnikiem jest także stabilność elektoratu TS(LK) oraz jego poszerzenie o młodą generację i wyborców niezdecydowanych. TS(LK) skupiła się podczas kampanii na trzech podstawowych problemach, które wyrażały ich hasła: „gwarancje bezpieczeństwa jednostki, dobrobyt rodziny, zdrowe państwo litewskie”.

Po wygranych wyborach szef TS(LK) Gediminas Vagnorius został mianowany premierem. Rząd utworzyła koalicja konserwatystów i chrześcijańskich demokratów.

4. Wybory prezydenckie 1998 r.

Po pierwszej rundzie wyborów wydawało się, że nowym prezydentem zostanie Paulauskas. Jednak ostateczne wyniki wyborów były zaskoczeniem nie tylko dla obserwatorów, ale również dla samych kandydatów. Zgodnie z ordynacją wyborczą do drugiej rundy przeszło dwóch kandydatów, którzy w pierwszej rundzie uzyskali najwięcej głosów: Paulauskas i Adamkus. Krótka kampania wyborcza zakończyła się 4 stycznia 1998 r. bardzo wyrównanym wynikiem. O ostatecznym wyniku wyborów przesądziły głosy korespondencyjne. Valdas Adamkus wyprzedził swojego przeciwnika o 14 256 głosów, zyskując 50,37% wszystkich oddanych głosów, Arturas Paulauskas uzyskał 49,63%. Frekwencja wyborcza w drugiej rundzie była jeszcze wyższa niż w pierwszej i wyniosła 73,66% wszystkich uprawnionych do głosowania. Nowy prezydent objął swój urząd 26 lutego 1998 r. Jeśli dokładniej przyjrzeć się wynikom wyborów, trzeba zauważyć, że gdyby nie uwzględniono głosów korespondencyjnych, tak jak stało się w wyborach 1995 r. w Polsce, Adamkus nie zostałby prezydentem, ponieważ w samej Litwie uzyskał mniej głosów niż Paulauskas. Wynika z tego, że emigranci litewscy odgrywają dosyć ważną rolę w kształtowaniu sceny politycznej w swojej ojczyźnie.

5. Rekonstrukcja rządu Gediminasa Vagnoriusa

Na Litwie wybór nowego prezydenta oznacza automatyczną dymisję rządu i powołanie nowej ekipy. Zwycięstwo Adamkusa, a raczej sam fakt, iż został wybrany nowy prezydent, oznaczały więc dyskusję o kształcie nowego rządu. W tych warunkach powstało miejsce dla Związku Centrum, który stanowił bazę wyborczą Adamkusa. Centryści sami wyszli z inicjatywą przyjęcia teki premiera i obsadzenia 1/3 ministerstw. Jednak ta propozycja nie znalazła poparcia wśród innych partii oraz w sądzie konstytucyjnym, który w styczniu orzekł, że konstytucja nie daje prezydentowi prawa mianowania swojego kandydata na premiera. Funkcja głowy państwa jest pod tym względem raczej symboliczna, a decydujące znaczenie ma skład parlamentu. Konserwatystom udało się utrzymać dominującą pozycję w parlamencie, chociaż spadło poparcie dla nich w badaniach opinii publicznej. Dyskusja wokół kształtu nowej ekipy rządowej zakończyła się 25 marca 1998, kiedy prezydent Adamkus zatwierdził rząd poprzedniego premiera Gediminasa Vagnoriusa. W zrekonstruowanym rządzie znalazło się obok 6 konserwatystów także 2 ministrów z Partii Chrześcijańskich Demokratów, 3 niezależnych, 1 centrysta oraz 1 członek LDDP (były premier Stankevicius). Rząd zdecydował się kontynuować program przyjęty po wyborach parlamentarnych 1996 r. Rekonstrukcja rządu umożliwiła Vagnoriusowi usunięcie najbardziej krytykowanych ministrów i umocnienie swojej pozycji w partii w stosunku do jej przewodniczącego Landsbergisa. Jednak nie zapewniło mu to teki premiera aż do końca kadencji. 1 lipca 1999 urząd premiera objął Rolandas Paksas. Również jego ekipa wyraziła gotowość kontynuowania programu przyjętego przez pierwszy rząd Vagnoriusa w 1996 r.

Ważniejsze partie i ugrupowania polityczne na Litwie

  • KDS Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna LCS Litewski Związek Centrum

  • LDDP Litewska Demokratyczna Partia Pracy LDP Litewska Partia Demokratyczna

  • LKDP Litewska Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna

  • LKP Komunistyczna Partia Litwy LLRA Akcja Wyborcza Polaków na Litwie

  • LleS Związek Polaków na Litwie

  • LMP Litewska Partia Kobiet

  • LNPJL Litewska Partia Narodowa „Młoda Litwa”

  • LPKTS Litewski Związek Więźniów Politycznych i Osób Deportowanych

  • LRS Unia Rosjan na Litwie LSDP Litewska Partia Socjaldemokratyczna LSP Litewska Partia Socjalistyczna

  • LTMA Związek Mniejszości Narodowych na Litwie

  • LTS Litewska Unia Narodowa LVP Litewska Partia Rolnicza

  • NP Partia Niepodległości RP Partia Republikańska

  • SK Koalicja Sajudisu TPP Partia Postępu Narodowego TS (LK) Związek Ojczyzny (Konserwatyści Litwy)

 

INTERMARIUM: