You are here

ORGANY BEZPIECZEŃSTWA JUGOSŁAWII

System służb bezpieczeństwa i różnice wewnętrzne - SDB  Serbii - SDB Kosowa - SDB Wojwodiny - SDV Słowenii - SDS Chorwacji -  SDS BiH 
 
System służb bezpieczeństwa i różnice wewnętrzne
 
Organem nadzorującym wszystkie cztery typy tajnych służb na poziomie władz federalnych był organ Prezydium Jugosławii - Związkowa Rada Obrony Porządku Konstytucyjnego - Savezni savet za zaštitu ustavnog poretka, któremu przewodniczyli: Lazar Koliševski (1980-1981) Vladimir Bakarić (1981-1982), Milka Planinc (1982), Stane Dolanc (1984 - 15.05.1989), Janez Drnovšek (tymczasowo), Borislav Jović (14.09.1989 - 15.05.1990), Bogić Bogičević (1990-1991) i Bijana Plavšić (1991). To im podlegał i zadawał sprawozdania o stanie bezpieczeństwa państwa oficjalny koordynator czterech systemów bezpieczeństwa Jugosławii (SDB, SID, KOS i VOS), którym był w interesującym nas okresie Chorwat Zdravko Mustač (1984-1991). Na poziomie federalnym przewagę zatem mieli zwolennicy orientacji jugosłowiańskiej. Za czasów Aleksandr Rankovicia KOS, UDBa i SID w praktyce działały jako jedna służba w różnych sferach, natomiast po 1966 roku stały się one całkowicie samodzielne.[1] Za kadencji Staneta Dolanca, który objął kierowanie Radą po opuszczeniu MSW, w jej skład wchodzili: Stipe Šuvar, jako przewodniczący Prezydium KC SKJ (1988-1989), Nikola Ljubičić jako przedstawiciel Prezydium Jugosławii, w którym reprezentował Serbię, Branko Mikulić jako federalny premier (1986-1988), Veljko Kadijević jako minister obrony (maj 1988-1992) i Dobroslav ćulafić jako szef MSW w rządzie Mikulicia (1984-1988). Na poziomie republik również istniały rady obrony porządku konstytucyjnego - organy prezydiów republikańskich; ich przewodniczącymi byli przewodniczący prezydiów komitetów centralnych partii republikańskich, a więc w systemie kolektywnym szef partii dysponował realną władzą dzięki sprawowaniu nadzoru nad organami bezpieczeństwa w swojej republice.
Związkowa Rada Obrony Porządku Konstytucyjnego decydowała również o likwidacji emigrantów, natomiast zadanie to wykonywała SDB republiki zamieszkiwanej w większości przez naród, do którego należał „skazany”.
W omawianym okresie szefami MON czyli Związkowego Sekretariatu Obrony Narodowej (Savezni sekretarijat za narodu odbranu - SSNO) byli gen. Nikola Ljubičić (1967-1980), reprezentujący orientację serbską, a w omawianym okresie nawet jeden z twórców serbskiego nacjonałbolszewizmu, admirał Branko Mamula (1982-1988) opowiadający się za kierunkiem jugosłowiańskim i popierający przyciąganie do korpusu oficerskiego wszystkich narodowości, także Albańczyków[2] oraz zwolennick orientacji jugosłowiańskiej, Serb z Chorwacji, gen. Veljko Kadijević (wiceminister od 1986 r., minister - 15 maj 1988 - 6 stycznia 1992) i przedstawiciel orientacji serbskiej, gen. Blagoje Adžić (28 lutego - 27 kwietnia 1992).[3] Minister Kadijević był jednocześnie naczelnikiem Sztabu Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych Jugosławii. W skład Sił Zbrojnych Jugosławii wchodziła Jugosłowiańska Armia Ludowa - Jugoslavenska narodna armija - JNA oraz Obrona Terytorialna - TO. Naczelnym Dowództwem Sił Zbrojnych, któremu podlegał Sztab Naczelnego Dowództwa było Prezydium Jugosławii.
Dawny III. Wydział Ochrony Ludu - Odjeljenje za zaštitu naroda;  w w marcu 1946 roku stał się XII Zarządem lub Zarządem Bezpieczeństwa MON (Uprava bezbednosti SSNO) czyli Służbą Kontrwywiadu - Kontraobaveštajna služba - KOS, liczącą w latach 1980-tych ok. 5 tys. oficerów.[4] Wprawdzie w 1955 roku zmieniono nazwę KOS na Organ Bezpieczeństwa JNA (Organ bezbednosti JNA) ale nadal wszyscy używali tradycyjnej a nie oficjalnej nazwy. Szef KOS był członkiem KC i miał rangę wiceministra obrony narodowej, a więc był bezpośrednio podporządkowany ministrowi obrony narodowej a nie Sztabowi Generalnemu. Funkcję szefa KOS pełnili: Chorwat Jere Grubišić (1980-1986), który należał do starej gwardii i orientacji jugosłowiańskiej, w 1986 roku odszedł na emeryturę, Ilia Ćeranić (1986-1989), który współpracował przeciwko Miloševiciowi z Mamulą, ponieważ oboj należeli do orientacji jugosłowiańskiej, dlatego w 1988 roku KOS podsłuchiwał Miloševicia na polecenie Mamuli, który uważał go za serbskiego nacjonalistę,[5] Marko Negovanović (1989-1991), człowiek[6] Ljubičicia, później związany z Miloševiciem i gen. Blagoje Adžiciem (w 1991 został wiceministremm obrony),[7] Aleksandar Vasiljević (1991-1992), poprzednio szef Zarządu Politycznego SSNO, zastępca Negovanovicia, w 1988 naczelnik Wydziału Kontrwywiadu KOSa, który w latach 1980-tych kierował KOS BiH; kiedy Vasiljević odszedł na emeryturę w 1992 roku, kierownictwo KOSem przejął Nedeljko Bošković (1992-1993). Ostatnim szefem KOS był Aleksandar Dimitrijević. Można zatem podsumować, iż okres jugosłowiański KOS zakończył się ostatecznie wraz z rokiem 1988. Z powodu braku wystarczającej kontroli i zdobytym informacjom KOS był ośrodkiem rzeczywistej władzy w JNA,[8] kto więc kontrolował KOS, w dużej mierze kontrolował JNA.
KOS dzielił się na sześć wydziałów: armii, marynarki wojennej, lotnictwa wojskowego, korpusu obrony narodowej z referatami w komendanturach i jednostkach terenowych, wydział przemysłu wojennego i budowy okrętów, wydział budownictwa wojskowego. W 1992 roku KOS podporządkowano Sztabowi Generalnemu. 
II Zarząd Sztabu Generalnego Jugosłowiańskiej Armii Ludowej - JNA dysponował od 1947 roku Służbą Wywiadu Wojskowego czyli VOS-em - Vojnoobaveštajna služba, działającym za pośrednictwem ambasad i misji wojskowych. VOS dzielił się na sektory: zdobywania informacji; analizy informacji; wywiadu elektronicznego; pracy attachatów wojskowych. VOS tworzył centra wywiadowcze w kraju i zagranicą. Naczelnikami Sztabu Generalnego po Słoweńcu Stane Potočarze (1973-1979) byli: Branko Mamula (1979-1982), Petar Gračanin (1982-1985), Stevan Mirković (1986 - czerwiec 1989) i Blagoje Adžić (10.01.1989 - 28.02.1992 oraz 27.04-8.05.1992); dwu ostatnich należało do orientacji serbskiej. W latach 1982-1988 we władzach wojskowych współistnieli zatem zwolennicy orientacji jugosłowiańskiej i serbskiej. VOS rywalizował z SID, który jednocześnie popadał w konflikty z wydziałami SDB zwalczającymi emigrację.[9]
Korpus narodne odbrane Jugoslavije (KNOJ) - czyli Korpus Ludowej Obrony Jugosławii był jednostką wojskową OZNA, później UDBA i SDB i stał się jednostkę graniczną JNA.
Obrona Terytorialna - Teritorijalna odbrana (TO) dysponowała własnym Bezpieczeństwem Obrony Terytorialnej - Bezbjednost teritorijalne odbrane (BTO). Autorem koncepcji TO był gen. Nikola Ljubičić, a celem jej wprowadzenia po 1968 roku było przygotowanie kraju do wojny partyzanckiej na wypadek ewentualnej agresji sowieckiej. W 1978 roku we wszystkich gminach, pokrajinach i republikach utworzono komitety obrony ludowej i społecznej samoobrony (za opštenarodnu odbranu i društvenu samozaštitu - ONO i DSZ), w skład których weszli najwyżsi funkcjonariusze wszystkich organów. Przewodniczącymi republikańkich komitetów ONO i DSZ (po słoweńsku SLO in DS) byli z urzędu szefowie partii republikańskich. Edvard Kardelj i Vladimir Bakarić uważali, iż proces federalizacji państwa należy także rozciągnąć na armię, Tito natomiast w tej kwestii wahał się. Kardelj sądził, iż systemowi samorządowemu powinna odpowiadać nie armia zawodowa lecz uzbrojony lud. Stąd wysunął ideę „uspołecznienia obrony”, zgodnie z którą będzie ona zadaniem całego społeczeństwa a nie armii czy jakiegoś wyspecjalizowanego ciała. Dlatego  JNA i TO stanowiły dwie równoprawne części składowe sił zbrojnych. Odtąd istniał konflikt między TO i JNA, która widziała w Obronie Terytorialnej konkurenta i zarzucała jej chęć usamodzielnienia się i przekształcenia w armie republikańskie. Kadijević nazywa TO „wojskiem państw republikańskich i pokrajińskich”. Według Konstytucji 1974 roku w okresie pokoju TO podlegała prezydium danej republiki i pokrajiny, natomiast sztaby TO podporządkowane były jednocześnie odpowiednim dowództwom sił zbrojnych oraz kierownictwu republiki, pokrajiny i gminy, owym komitetom obrony ludowej i społecznej samoobrony. TO finansowana była przez republiki, pokrajiny, gminy i organizacje pracownicze, natomiast JNA przez budżet federalny, który był kształtowany w drodze consensusu osiąganego przez republiki i pokrajiny. JNA nie chciała się zgodzić z takim uzależnieniem od republik, dysponujących w istocie prawem veta wobec wysokości nakładów na obronę. Granice okręgów wojskowych, do czasu ich zmiany w 1988 roku, pokrywały się z granicami republik. W konsekwencji każda z republik miała swoją armię lub armie, a Czarnogóra i pokrajiny swoje korpusy. Przyjęto też, że znaczna część oficerów powinna służyć w armii stacjonującej na terytorium ich republiki lub pokrajiny. Dotyczyło to również poborowych; co najmniej 25 proc. musiało służyć na terenie swojej republiki.[10] Nomenklatura JNA jako jedyna miała charakter wielonarodowy, o czym świadczył skład korpusu oficerskiego; starano się by jego struktura odzwierciedlał proporcje etniczne w Jugosławii.  Wprawdzie w JNA dominowali Serbowie i Czarnogórcy - 75-80 proc. wobec 15-20 proc. Chorwatów  i 3,8 proc. Słoweńców  ale Korpus oficerski JNA składał się w 60 proc. z Serbów, z których blisko 80 proc. było Serbami z BiH,[11] 6,2 proc. Czarnogórców i 5,4 z „Jugosłowian”, natomiast na inne narodowości przypadało 28,4 proc.,[12] ale już w Dowództwie Naczelnym Chorwaci stanowili 38 proc., Serbowie - 33 i Słoweńcy 8,3 proc.[13] Po 1981 roku rozformowano TO Kosowa z obawy o jej nielojalność wobec Jugosławii.[14] TO była zatem armią nomenklatur republikańskich a JNA Prezydium Jugosławii.
W latach 1980-tych nakłady na armię systematycznie malały; z 5,8 proc. w 1981 (których zresztą nie osiągnięto) do 3,85 proc PKB w 1988 roku. Wydatki liczone per capita spadły z 129 dolarów w 1981 roku do 72 w 1983 i do 69 w 1984 roku ale w 1988 podniosły się do 85 dolarów.[15] Armia dążąc do zwiększenia wydatków chciała oprzeć je na budżecie centralnym, czemu przeciwstawiały się republiki.
MSZ czyli Związkowy Sekretariat Spraw Zagranicznych - Savezni sekretarijat inostranih poslova - SSIP dysponował własnym wywiadem - Służbą Studiów i Dokumentacji czyli SID - Služba za istraživanje i dokumentaciju - działającym za pośrednictwem konsulatów. SID zajmował się głśwnie pracą agenturalną i wywiadem elektronicznym. Niezależnie od SID w SSIP istniała też jednostka białego wywiadu.[16] SID kierowali: płk. JNA Mitja Krajger (1980-1984), w latach 1978-1980 szef SDB Jugosławii, człowiek titoisty Stane Dolanca, a więc zwolennik orientacji jugosłowiańskiej,  Boris Zore (1984-1988), Branko Tintor (1988-1992), Zoran Janaćković (1992-1994), człowiek[17] Radmila Bogdanovicia i poprzednio szef SDB Serbii. W interesującym nas okresie MSZ kierowali, a więc wykorzystywali SID, zwolennicy orientacji jugosłowiańskiej i to zachowania status quo: Chorwat Josip Vrhovec (1978-1982), Macedończyk Lazar Mojsov (1982-1984), Muzułmanin Raif Dizdarević (1984 - 31 grudnia 1987) i Chorwat Budimir Lončar (1988 - 31 grudnia 1991).
MSW czyli Związkowym Sekretariatem Spraw Wewnętrznych - Savezni sekretarijat unutrašnih poslova - SSUP kierowali Stane Dolanc (1980-1984), Dobroslav Ćulafić (1984-1988), który także należał do orientacji jugosłowiańskiej i zwalczał nacjonalistów serbskich. W rządzie Ante Markovicia ministrem spraw wewnętrznych był zwolennik orientacji serbskiej, Petar Gračanin (1989-1991). Po nim funkcję tę przejął Pavle Bulatović (1992), również zwolennik orientacji serbskiej. MSW przejęła zatem orientacja narodowych komunistów serbskich na początku 1989 roku. SSUP był tylko organem koordynującym i działał poprzez ministerstwa spraw wewnętrznych: republikańskie (RSUP) i pokrajinskie (PSUP). Wiceministrami spraw wewnętrznych na poziomie federalnym, republikańskim i pokrajińskim byli szefowie odpowiednich SDB. Związkowy sekretarz spraw wewnętrznych podlegał jednocześnie premierowi ale przede wszystkim Prezydium Jugosławii i jego organowi Radzie Obrony Porządku Konstytucyjnego i Prezydium KC SKJ.[18]
Pierwszą policją polityczną, stworzoną jeszcze 18 maja na mocy decyzji Tity z 13 maja 1944 roku była OZNA czyli Odjeljenje za zaštitu naroda - Wydział Ochrony Ludu; w jej sformowaniu uczestniczyli sowieccy doradcy Saweli Burtakow i Arsenij Tiszkow-Timofiejew, instruktorzy przy Naczelnym Sztabie Wojsk Partyzanckich, natomiast szefem OZNA został Alaksandar Ranković. OZNA składała się z czterech Wydziałów: wywiadu, kontrwywiadu, kontrwywiadu wojskowego i techniki. W marcu 1946 roku z I. i II. Wydziału OZNA utworzono Zarząd Bezpieczeństwa Państwa czyli Uprava državne bezbednosti - UDBA, po upadku w 1966 roku Alaksandra Rankovicia[19] i wyrzuceniu jego ludzi, UDBA została przemianowana na SDB czyli Slużba državne bezbednosti (po słoweńsku: Slużba Drżavne Varnosti - SDV) - Służba Bezpieczeństwa Państwa. O ile jednak dwie pierwsze były organizacjami scentralizowanymi, o tyle SDB miała charakter zdecentralizowany i federalny; w praktyce pozbawiona była centralnego aparatu i w republikach mogła działać tylko za pośrednictwem struktur republikańskich, podporządkowanych kierownictwu republikańskiemu. Osobnej federalnej policji nie było, zaś cała SDB Jugosławii liczyła zaledwie 150 pracowników operacyjnych.[20] Na mocy ustawy o sprawach wewnętrznych z 1 stycznia 1967 roku i Konstytucji z 21 lutego 1974 roku obok federacji za bezpieczeństwo państwa odpowiadał również republiki. SDB podlegała więc w republikach ministrowi spraw wewnętrznych i dopiero poprzez niego rządowi federalnemu w Belgradzie. W 1981 roku Prezydentura Jugosławii podjęła decyzję o podziale archiwum SDB Jugosławii na republiki i pokrajiny według zawartości narodowej.[21] Od roku 1984 SDB Jugosławii była kontrolowana przez organ federalnej Skupštiny, Komisję kontroli pracy SDB, której przewodniczyli: Jovica Lazarević z BiH, gen. Dušan Pekić z Chorwacji, Rajko Jecmenicia z Serbii, Ljubomir Petrović z Czarnogóry, Živko Vasilevski z Macedonii i Joże Susmelj ze Słowenii. Dizdarević twierdzi, iż podobne komisje miały powstać również na poziomie republik, co świadczy iż nomenklatury obawiały się SDB, jednak takie komisje nie zostały utworzone, nie powstała również żadna komisja ds. kontroli KOS, który cały czas był poza nadzorem organów politycznych.[22]
Od 1980 roku każda nomenklatura miała do dyspozycji swoją policję polityczną: władze republikańskie - SDB, armia uważająca się za kolektywną następczynię Tity - KOS i VOS, ministerstwo spraw zagranicznych - SID, a władze federalne - SDB Jugosławii. Ponadto nomenklatury republikańskie dysponowały swoimi quasi-armiami czyli Obroną Terytorialną powołaną w latach 1968/1969. Rząd federalny w praktyce zajmował się tylko sprawami gospodarczymi, natomiast MSW, MON i MSZ podlegały Prezydium państwa. Prezydium państwa sprawowało też kolektywną władzę nad armią i podejmowało decyzję na zasadzie consensusu.[23]
Poszczególne struktury SDB opanowane były przez zwolenników kierunku jugosłowiańskiego bądź nacjonalistów różnego stopnia reprezentujących orientację republikańską. Interesować nas zatem będzie na które jednostki SDB mogło liczyć kierownictwo jugosłowiańskie i republikańskie orientacji jugosłowiańskiej, a na które emancypujące się kierownictwa republikańskie posługujące się w różnym zakresie nacjonalizmem.
SDB Jugosławii w okresie 1980-1984 kierował Słoweniec Srdan Andrejević, a w latach 1984-1990 Chorwat Zdravko Mustač, w tym czasie zwolennik orientacji jugosłowiańskiej. Po nim kierownictwo objął na krótko Słoweniec Boris Zore (1991). Mustač zwalczał serbskich nacjonałbolszewików co pchało go w kierunku chorwackim i ostatecznie w 1990 roku porozumiał się z Franjo Tudjmanem. Jeszcze w roku 1971 Mustač jako szef SDB Zagrzebia organizował aresztowanie Tudjmana i uczestników maspoku (masovi pokret), w Belgradzie przyjaźnił się z Ante Markoviciem, związanym w Zagrzebiu z Miką Špiljakiem i Josipem Vrhovcem,[24] a więc z przedstawicielami orientacji jugosłowiańskiej różnych odcieni.
Federalna SDB dzieliła się na dziesięć zarządów i dwa wydziały samodzielne: I. - kontrwywiad przeciwko obcym służbom wywiadowczym, emigracji albańskiej i informbiurowskiej (prosowieckiej), a od 1988 roku także wywiad: sektor 1 - Wschód, sektor 2 - Zachód; II. - Zarząd Emigracji zajmował się zwalczaniem wrogiej emigracji w Europie Zachodniej i za morzem; III. - wróg wewnętrzny: grupa operacyjna 1 - nacjonaliści z wyjątkiem albańskich, wspólnoty religijne, prawica i liberałowie, grupa operacyjna 2 - nacjonalizm albański, biurokratyzm i etatyzm, podkopywanie podstaw gospodarczych społeczeństwa; IV. - przekłady na potrzeby całego SSUP; V. - Centrum Analiz i Dokumentacji, VI. - nie został utworzony, VII. - bezpieczeństwo funkcjonariuszy i instytucji państwowych, VIII. - informatyka, przygotowywanie dokumentacji dla Zarządu I-III, VII i X, prowadziła 7 tys. aktywnych spraw; IX. - technika operacyjna (219 funkcjonariuszy), X. - ochrona przedstawicielstw dyplomatycznych. Od 1975 r. nadzór nad obcymi placówkami handlowymi, korespondentami itp. przeszedł w gestię SDB Serbii; dwie grupy operacyjne nadzorowały wschodnioeuropejskie przedstawicielstwa dyplomatyczne i konsularne, a trzy grupy operacyjne - zachodnie; jedna - azjatyckie, Ameryki Łacińskiej i afrykańskie, siódma grupa operacyjna przeprowadzała akcje (razem 103 pracowników i 350 współpracowników); XI - śledzenie i obserwacja (151 funkcjonariuszy); oraz dwa samodzielne wydziały: XII. - Samodzielny Wydział współpracy z obcymi służbami bezpieczeństwa (15 pracowników); XIII. - Samodzielny Wydział spraw ogólnych (20 pracowników).
II. Zarząd, którym kierowali przeważnie Chorwaci, zwalczał antykomunistyczną działalność całej emigracji (robił to także i SID), natomiast republikańskie i pokrajińskie SDB zajmowały się tylko swoimi emigracjami. Po roku 1966 SDB Jugosławii (wywiad i kontrwywiad) mogła zwalczać emigrację (ustaszowską, białogwardyjską, macedońską - VMRO, muzułmańską) tylko za wiedzą republikańskich SDB, i nie mogła werbować emigrantów pochodzących z tych republik. II. Zarząd liczył 10-16 inspektorów. W roku 1985 kierownictwo nim, po Jovo Milošu, objął Czarnogórzec Zoran Savičević, co miało znaczenie zwłaszcza dla Chorwatów.
Po Plenum na Broni „wróg wewnętrzny” został podzielony na dziewięć kategorii: pozostałości starych struktur klasowych, grupę klerykalną (prawosławna, katolicka, islamska, małe wspólnoty), nacjonalistyczną, Informbiura (tj. sowiecką), liberalną, anarcholiberalną (lewicy komunistycznej), biurokratyczno-dogmatyczną, obywatelskiej prawicy, alternatywnych ruchów (ruch pokojowy, ekologiczny, feministyczny i społeczny).[25] W latach 1981-1985 „przestępców politycznych” w Jugosławii było 1652,[26] z czego większość stanowili Albańczycy.
Według informacji federalnego ministra spraw wewnętrznych w styczniu 1980 roku na terenie całego państwa pod stałą kontrolą znajdowało się 12 tys. osób.[27] W 1991 roku SDB Jugosławii, a więc już bez Słowenii i Chorwacji, miała 250 tys. spraw, w tym: ”Apel” - dane o zwolennikach pluralizmu politycznego w Jugosławii, „Partner” - informacje o Cerkwi Serbskiej, „Tenis” - działalność KGB w Jugosławii. SID przechowywał teczki dotyczące obcych wywiadów; SDB Serbii gromadziła materiały o szpiegach.[28]
 
SDB  Serbii
 
Szefem MSW Serbii był człowiek[29] Petara Stambolicia i Draży Markovicia, Viobran Stanojević (1979-1981), a następnie związany[30] z Ivanem Stamboliciem, Svetislav Lalović (1987). Po Laloviciu, Republikańskiego SUP Serbii objął Radomil Bogdanović (1988-1990) związany już z Ljubičiciem i Gračaninem oraz bliski Jovicia.[31] W 1990 roku Bogdanović scentralizował wszystkie serbskie tajne służby i postawił je do dyspozycji SPS i Miloševicia.[32] Dopiero w 1991 roku Milošević mógł powierzyć to stanowisko swojemu człowiekowi, Zoranowi Sokoloviciowi, jednemu z organizatorów VIII Plenum.[33] Po nim już Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Serbii (MUP) przejął Jovica Stanišić.
W Serbii należy rozróżnić SDB Serbii i SDB Belgradu. Na czele SDB Belgradu stał Momčilo Unković (1980-1984), a następnie Dušan Štupar (1985-1988), od 1981 wiceminister spraw wewnętrznych Serbii, człowiek Ivana Stambolicia, popierający orientację jugosłowiańską[34] i dlatego Milošević nie mógł liczyć na pomoc tej struktury. 19 października 1988 roku SDB Belgradu objął Milorad-Mica Leković związany już z nowym kierownictwem; był człowiekiem szefa stołecznej organizacji partyjnej Radoša Smiljkovicia, należącego do kręgu najbliższych współpracowników Miloševicia.[35] Kolejnymi szefami SDB Belgradu byli: dawny szef SDB Kosowa, Radoslav Lukić (1989-1990) i Zoran Mijatović (1991).
SDB Serbii kierował natomiast zwolennik orientacji serbskiej Obren Djordjević (1978-1985), poprzednio szef SDB Belgradu (1976-1978), a po nim przyszedł Dragan Mitrović (1985-1990), również serbski nacjonałbolszewik, związany[36] z Borisem Joviciem i Obrenem Djordjeviciem. Po nim SDB Serbii objął z kolei człowiek Nikoli Ljubičicia, były sekretarz organizacji SKS w Leskovacu Zoran Janacković (1990-1991), którego zastąpił związany już bezpośrednio z Miloševiciem, Jovica Stanišić (1991-1992).[37] Pracował on jako specjalista od KGB w kontrwywiadzie w sektorze „Wschód“ w belgradzkim zarządzie SDB, potem przeszedł do SDB Serbii i tam pracował w kontrwywiadzie - sektor „Zachód“, był zastępcą Dragana Mitrovicia i Zorana Janackovicia.
Struktura SDB Serbii i Belgradu była nieco inna niż SDB Jugosławii. Posiadały one siedem zarządów: I. - kontrwywiad Europy Wschodniej i emigracja albańska, II. - Zachodu, III. - Wroga Wewnętrznego, IV. - Przygotowania Wojennego, V. - Analizy, VI. - Zabezpieczenia, VII. - Technika. W 1985 roku w SDB Serbii, bez Wojwodiny i Kosowa, pracowało tysiąc funkcjonariuszy, ich liczba wzrosła następnie do 1300.[38] Po roku 1985 SDB Serbii miała w swoich archiwach (Zespoły: Archiwalny i Operacyjny) 50 tys. nazwisk. W Zespole Operacyjnym, gdzie przechowywano sprawy aktualne, było 22 tys. nazwisk, z tego ofensywnie pracowano przeciwko 3-4 tys. osób w Serbii i na świecie.[39]
Tak więc grupa generałów mogła przez całe lata 1980-te liczyć na SDB Serbii, z tym, że najpierw kontrolował bezpiekę Jović, następnie Ljubičić i ostatecznie w 1991 roku Milošević. Z tego punktu widzenia możemy powiedzieć, iż Milošević dopiero w 1991 roku zaczął odgrywać całkowicie samodzielną rolę, podczas gdy poprzednio (1986-1990) był raczej narzędziem w rękach grupy generalskiej. Wskazuje na to również zmiana na stanowisku szefa republikańskiego MSW. 
 
SDB Kosowa
 
MSW (PSUP) Kosowa kierowali: Mustafa Sefendi (-1981), sojusznik orientacji serbskiej Rahman Morina (1981 - styczeń 1989), Jusuf Karakushi (styczeń 1989 - 1990), Selim Brosha, Rajko Calović i ponownie Radoslav Lukić (1991)
SDB Kosowa kierowali: Mehmet Shoshi (1968), Jusuf Karakushi (1984 - styczeń 1989), poprzednio członek ekipy likwidacyjnej,[40] Radoslav Lukić (1989-1991).
Z SDB Kosowa wywodziła się albańska grupa kierownicza prowincji reprezentująca w całości orientację jugosłowiańską: Turek Ali Szukri, przewodniczący Prezydium Kosowa (1981-1982), brat Xhevdeta Hamzy, szefa PSUP Kosowa w 1968 roku, Xhavid Nimani, przewodniczący Prezydium Kosowa (1974-1981), Memet Maliqi, ojciec przywódcy albańskiej opozycji obywatelskiej po 1989 roku Skeljzena Maliqi i Sabit Cazim.
W 1966 roku w SDB Kosowa pracowało 58,3 proc. Serbów i 28,3 Czarnogórców (razem 86,6 proc.), natomiast Albańczyków było tylko 13,3 proc. Po uzyskaniu autonomii i stworzeniu albańskiej nomenklatury albańscy pracownicy SDB Kosowa stanowili już 45 proc., co oznaczało odejście znacznej liczby funkcjonariuszy serbskich, a więc również wzmagało niezadowolenie serbskich komunistów. W roku 1965 SDB Kosowa nadzorowała 22.038 osób w tym 15.501 Alabańczyków.[41] Pod koniec 1983 roku SDB Kosowa miała 152 tajnych współpracowników i 708 kontaktów operacyjnych, rozpracowywała 286 osób.[42]
 
SDB Wojwodiny
 
Latem 1989 roku szefem SDB Vojvodiny na miejsce aresztowanego Petra Palkovljeva Pinkija,[43] przeciwnika serbskich narodowych komunistów, został Ratko Sikimić (1989-1991), dotychczasowy szef VII Zarządu SDB Jugosławii, który miał zastąpić Mustača, ale ten jego awans uniemożliwił. Sikimicia popierali Dragan Mitrović i Radmil Bogdanović jako zwolennika tej orientacji.[44]  Od lata 1989 Milošević kontrolował więc SDB Wojwodiny.
 
SDV Słowenii
 
MSW Słowenii kierował Tomaž Ertl (1980-1990), a po uzyskaniu niepodległości Igor Bavčar (1990-1992). Na czele SDV, założonego w 1966 roku, stali: Igor Dolanc, syn Staneta Dolanca, Srdan Adrejevič i w interesującej nas dekadzie Ivan Eržen (1980-1990). Latem 1991 roku Eržen, który w tym czasie był zastępcą Mustača uciekł z Belgradu do Ljubljany. Po Erženie szefem SDV został jego zastępca Stefan Tepeš (1990), a po wolnych wyborach prof. Miha Brejc (1990).
Słoweńska bezpieka posiadała w sumie milion teczek z okresu 1945-1989, obejmujących obywateli republiki, obcokrajowców i osoby z innych republik. Wszystkie archiwa SDV do 1986 roku zmikrofilmowano i to nieraz w kilku kopiach. Połowa teczek została zniszczona przed wyborami 1990, a los 17 tys. mikrofilmów pozostaje nieznany, zniknęły one już po wolnych wyborach. Czynnych tajnych współpracowników SDV na przełomie lat 1987/1988 roku było 17 tys.
W SDV pracowało ponad 75 tys. ludzi; rejestr bezpieczeństwa państwa obejmował 60 tys. numerów charakterystyk pracowników i członków rezerwy SDV oraz 15.156 numerów teczek funkcjonariuszy SDV. Aktualnych współpracowników zarejestrowano od 50 do 60 tys. byłych TW - 55 tys.; 20 tys. charakterystyk TW różnych służb wojskowych, 14-15 tys. teczek stałych źródeł informacji wśród urzędników, członków rezerwy i współpracowników SDV; 15 tys. rezydentów SDV w organizacjach gospodarczych i innych; 15.696 specjalnych współpracowników SDV; 13-13,5 tys. teczek specjalnych źródeł informacji (rezydentów) SDV; 13.790 współpracowników lub pracowników SDV sprawujących funkcje polityczne i wreszcie 13.606 stałych i okresowych źródeł informacji w Kościele katolickim. W sumie dla SDV Słowenii pracowało 209 tys. TW czyli 10 proc. społeczeństwa (po szacunkowym odliczeniu osób znajdujących się w dwu kategoriach jednocześnie). Na bieżąco kontrolowano w latach 1980-tych ponad 30 tys. osób, w tym 13.820 osób związanych z Kościołem katolickim, a więc w praktyce w środowisku katolickim jeden agent przypadał na jedna osobę kontrolowaną.[45]
 
SDS Chorwacji
 
Na czele MSW Chorwacji stali: Pavel Gaži i Vilim Mulc (1984-1990), a po wolnych wyborach funkcjonariusz SDB i były komendant obozu dla kominformowców „Goli Otok”, narodowy komunista gen. Josip Boljkovac (24.08.1990-2.07.1991).
SDS Chorwacji (Služba državne sigurnosti SR Hrvatske) kierował w latach 1980-1984 wspomniany już Zdravko Mustač, poprzednio naczelnik SDB Zagrzebia (1971-1979), następnie szefem SDB Chorwacji był Josip Perković (1984-1990), który jako szef III Zarządu zwalczającego emigrację zagranicą, dowodził likwidacją chorwackich emigrantów, a w 1991 roku został wiceministrem obrony; jeszcze w 1988 roku Perković i Mustač chcieli zabić emigracyjnego działacza nacjonalistycznego Nikolę Štedula i w tym celu w połowie października wysłali do Szkocji Vinka Sindicicia.[46] SDS liczyła 854 funkcjonariuszy, w tym około 500 Chorwatów (31 grudnia 1989). Do końca maja 1990 roku Serbów usunięte ze służby. Pozostali jeszcze przed wyborami nawiązali kontakt z kierownictwem HDZ i już w lutym 1990 roku pracowali na rzecz przyszłej zwycięskiej partii, umożliwiając dojazd na jej kongres emigrantom, na których poprzednio polowali.[47] Można więc powiedzieć, iż HDZ cieszyła się pełnym poparciem chorwackich funkcjonariuszy bezpieczeństwa, zanim formalnie doszła do władzy.
SDS dzielił się na siedem wydziałów: I. - Wróg wewnętrzny; II. - Emigracja polityczna; III. - Kontrwywiad; IV. - Technika operacyjna; V. - Dokumentacja i ewidencja; VI. - Ochrona bezpieczeństwa funkcjonariuszy państwowych i obiektów; VII. - Przygotownia obronnego. SDS posiadał oprócz ośrodka republikańskiego w Zagrzebiu 10 centrów w głównych miastach: Zagrzebiu, Puli, Rijece, Gospiciu, Splicie, Karlovacu Sisaku, Varażdinie, Bjelovarze i Osijeku. Na dzień 1 stycznia 1990 roku SDS dysponował aktami bieżącymi (tzw. zespół operacyjny) dot. 72 tys. osób, natomiast w całym okresie powojennym w Chorwacji zebrano dossiers na 1,6 mln osób (zasób archiwalny). W momencie utworzenia SZUP teczek bieżących było już 69 tys., a więc 3 tys. gdzieś zniknęły. SDS posiadał około 800 tajnych współpracowników i kontaktów operacyjnych,[48] w tym około 150 wśród samych tylko dziennikarzy; niektórzy z nich odgrywali też rolę agentów wpływu.[49]
Niezwykle istotne znaczenie z punktu widzenia naszych rozważań ma fakt, iż w latach 1984-1990, a więc w okresie decydującym o transformacji, kontrolę nad pracą SDS przejęła nieformalna grupa analityczna podporządkowana bezpośrednio przewodniczącemu Prezydium KC SKH,[50] a zatem Ivica Račan mógł nadzorować organy bezpieczeństwa bez wiedzy Prezydium Chorwacji.
Powołaną 18 maja 1991 roku na miejsce SDB Służbą Ochrony Porządku Konstytucyjnego (Služba za zaštitu ustavnog poretka - SZUP) kierował Perica Jurić (1991) i Josip/Jerko Vukaš (1991). W lipcu 1991 roku, Perković został wiceszefem ministerstwa obrony i szefem wojskowej Służby Informacji i Bezpieczeństwa (Sigurnosno-informativna služba - SIS), które wówczas faktycznie utworzono,[51] a wiceministrem spraw wewnętrznych i naczelnikiem SZUP w 1992 roku. 21 września 1991 roku utworzono Sztab Generalny Wojsk Chorwacji, któremu podporządkowano SIS. Pierwszym ministrem obrony był Gojko Šušak, zaś szefem Sztabu Generalnego Anton Tus, w wyniku konfliktu między nimi na początku 1992 roku SIS wyjęto z gestii Sztabu Generalnego i podporządkowano ministerstwu obrony.[52] W 1991 roku Zdravko Mustač został doradcą SZUP, którą to funkcję pełnił do śmierci. Jesienią 1991 roku Prezydent Franjo Tudjman powołał Urząd Ochrony Porządku Konstytucyjnego Republiki Chorwackiej (Ured za zaštitu ustavnog poretka RH - UZUP), na czele którego postawił byłego premiera i udbasza, Josipa Manolicia. UZUP wchodził w skład Urzędu Prezydenta, podlegał bezpośrednio prezydentowi i miał za zadanie koordynowanie pracy organów bezpieczeństwa Republiki. Jego kontynuację stanowił powołany w 1993 roku, już przy MSW, Urząd Bezpieczeństwa Narodowego (Ured za nacionalnu sigurnost - UNS) z tymi samymi zadaniami. W maju 1991 roku w ramach MSW powołano gwardię narodową (Zbor narodne garde - ZNG) czyli armię narodową, którą przekazano w gestię ministerstwa obrony w grudniu tego roku.
 
SDB BiH
 
Republikańskim MSW kierował Duško Zgonjanin (1986-1988) należący do orientacji jugosłowiańskiej,[53] a następnie Muhamed Bešić (1989-1990) i Alija Delimustafićagić, który sam był agentem KOS.[54]
SDB BiH kierował Duško Zgonjanin (1981-1986), Chorwat Jerko Bradvica i Muzułmanin Rešid Musić (1986-1988), Serb z Sarajewa Sredoja Nović (1989-1990), który nie został delegowany na naczelnika federalnego SDB i chorwacki nacjonalista Branko Kvesić (1991), późniejszy minister spraw wewnętrznych Herceg-Bosna.
SDB BiH dzieliła się na 9 centrów w głównych miastach: Banja Luka, Bihać, Doboj, Goraždže, Livno, Mostar, Sarajewo, Tuzla i Zenica. W SDB BiH pracowało 1 marca 1990 roku 735 funkcjonariuszy (w 1986 r. - 589). Do 1990 roku SDB BiH miała siedem zarządów: 01- wykrywanie i neutralizacja wrogiej działalności obcych służb wywiadowczych; 02 - wykrywanie i neutralizacja wrogiej działalności emigracji; 03 - wykrywanie i neutralizacja wrogiej działalności wroga wewnętrznego, 04 - Zarząd operacyjno-techniczny; 05 - ochrona poszczególnych osób i obiektów, 06 - zadania dot. przygotowań obronnych, i 07 - analiza i informacje oraz dwa oddziały: Obserwacji i zdań ogólnych, prawnych i kadrowych. W 1986 roku SDB BiH wykryła „wrogie działania” 2645 obywateli (w 1985 - 2550), w 1986 roku rozpracowywano 1052 osoby, w tym 430 „wrogów wewnętrznych” i 499 z powodu „nieprzyjacielskiej emigracji”. SDB BiH miała 1049 TW i 596 kontaktów operacyjnych.[55] Najnowsze dane mówią jednak o 6.850 TW w latach 1970-1990; nazwiska 1350 TW, którzy zaprzestali współpracy w 1990 roku, już opublikowano, a pozostali zostaną wkrótce ujawnieni.[56]
 

 
[1] Marko Lopušina, Ubij bliznjeg svog. Jugoslovenska tajna policija 1945/1995, Belgrad 1997, s. 184 (wydruk 276); http://www.suc.org/culture/library/Ubij_Bliznjeg_Svoga/
[2] James Gow, op. cit., s. 76.
[3] Raif Dizdarević, op. cit., s. 87; autor twierdzi, iż Kadijević starał się zachować Jugosławię, natomiast Adżić był serbskim szowinistą.
[4] Marko Lopušina, op. cit., s. 187. W innym miejscu autor pisze, że liczba oficerów KOS wynosiła 0,3 proc. stanu JNA; Ibidem, s. 209 (wydruk 276 s.).
[5] Marko Lopušina, op. cit., s. 209 (wydruk 276); Marko Lopušina, Špijuniranje Slobodana Miloševića;  http://www.patriotmagazin.com/arhiva/0033/media/002.htm
[6] Marko Lopušina, op. cit., s. 209 (wydruk 276).
[7] James Gow, The Serbian Project and its Adversaries. A Strategy of War Crimes, Londyn 2003, s. 85.
[8] Ozren Žunec, Darko Domišljanović, Obavještajno - sigurosne službe Republike Hrvatske. Stanje i načela preustroja za razdoblje konsolidacije demokracije. Zagrzeb 2000, s. 38.
[9] Ibidem, s. 36.
[10] James Gow, The Serbian Project … s. 53.
[11] Ibidem, s. 57,
[12] Ibidem, s. 60.
[13] James Gow, Legitimacy and the Military. … ss. 54, 76.
[14] Veljko Kadijević, op. cit., ss. 71-76.
[15] James Gow, Legitimacy and the Military. s. 102.
[16] Ozren Žunec, Darko Domišljanović, Obavještajno - sigurosne službe Republike Hrvatske. Stanje i načela preustroja za razdoblje konsolidacije demokracije. Zagrzeb 2000, s. 36.
[17] Marko Lopušina, op. cit., s.  234 (wydruk 276).
[18] Ivan Bešlić, Čuvari Jugoslavije, T. III, Sarajewo 2003, s. 19.
[19] 1 lipca 1966 roku na wyspie Broni odbyło się IV Plenum KC SKJ, na którym Ranković zotał wyeliminowany z elity władzy, tracąc stanowisko wiceprezydenta i szefa UDBy
[20] Marko Lopušina, op. cit., s.  117 (wydruk 276).
[21] Ibidem, s.  118 (wydruk 276).
[22] Raif Dizdarević, op. cit., s. 116.
[23] Viktor Meier, op. cit., ss. 7-9.
[24] Marko Lopušina, op. cit., s.  141 (wydruk 276).
 
[25] Ibidem, s. 103 (wydruk 276).
[26] Ibidem, s.  122 (wydruk 276).
[27] Raif Dizdarević, op. cit., s.  40.
[28] Marko Lopušina, op. cit., s. 150 (wydruk 276).
[29] Ibidem, ss. 235-236, 257 (wydruk 276).
[30] Ibidem, ss. 235-236, 257 (wydruk 276).
[31] Ibidem, ss. 144, 247, 253 (wydruk 276).
[32] Ibidem, s. 183 (wydruk 276).
[33] Ibidem, s. 253 (wydruk 276).
[34] Ibidem, ss. 235, 253 (wydruk 276).
[35] Ibidem, s. 235 (wydruk 276).
[36] Ibidem, ss. 235, 255-257 (wydruk 276).
[37] Fakt, iż w 1998 roku Stanišić spiskował z gen. Momčilo Perišiciem przeciwko Miloševiciowi nie przeczy, iż w omawianym okresie był on jego oddanym współpracownikiem.
[38] Marko Lopušina, op. cit., s. 246 (wydruk 276).
[39] Ibidem, s. 248 (wydruk 276).
[40] W 1982 roku Jusuf Karakushi i Selim Broshi zamordowali założycieli UÇK, braci Iusufa i Bardhoshi Gërvalla; ICTY - Trial Of Slobodan Milosevic - Monady 10 June 2002. W niczym to nie zmienia faktu, iż 21 września 1990 roku Karakushi został aresztowany przez władze serbskie jako poseł do albańskiego parlamentu Kosowa. Świadczy to jedynie, że po likwidacji orientacji jugosłowiańskiej albańscy oficerowie bezpieki i nomenklatura zostali zepchnięci do antyserbskiej opozycji, a nawet tworzyli jej kadry.
[41] Marko Lopušina, op. cit., ss. 77-78, 76 (wydruk 276).
[42] Ibidem, s. 241 (wydruk 276).
[43] Petr Palkovljev Pinki został niesłusznie oskarżony przez ludzi Miloševicia o dokonanie pospolitego przestępstwa, wytoczono mu proces w Nowym Sadzie i w ten spos¨b wyeliminowano? Marko Lopušina, op. cit., ss. 144, 146 (wydruk 276).
[44] Loc. cit.
[45] 17 kwietnia 2003 r. Dušan Lajovic opublikował 100 tys. kart Centralnej Ewidencji Alfabetycznej byłego MSW Słowenii m.in. wykaz agentów SDV z datami urodzenia, imiona rodziców itp. na www.udba.net ale tego samego dnia słoweńska tajna służba SOVA - zablokowała adres internetowy. Centralny katalog MSW informował gdzie należy szukać konkretnej teczki 100 tys. osób, w tym 17 tys. tajnych współpracowników policji. W CEA przechowywano trzy grupy dossier: wykaz wykroczeń, rejestr skazanych i rejestr bezpieczeństwa państwa.
[46] Marko Lopušina, op. cit., ss. 172-173 (wydruk 276). Akcja sięnie powiodła i działacz emigracyjny przeżył, a jego niedoszły morderca został aresztowany.
[47] Ozren Žunec, Darko Domišljanović, Obavještajno - sigurosne službe Republike Hrvatske. ... s. 55.
[48] Ozren Žunec, Darko Domišljanović, Obavještajno - sigurosne službe Republike Hrvatske. ... s. 57.
[49] Večernji list z 11 czerwca 1999 r.; O. Žunec, D. Domišljanović, op. cit., s. 79.
[50] Ozren Žunec, Darko Domišljanović, Obavještajno - sigurosne službe Republike Hrvatske. ... s. 57.
[51] Formalnie ministerstwo obrony powołano w 1990 roku ale faktycznie utworzono je dopiero w lipcu 1991 roku.
[52] Ozren Žunec, Darko Domišljanović, Obavještajno - sigurosne službe Republike Hrvatske. ... ss. 89-90.
[53] Marko Lopušina, op. cit., s. 134 (wydruk 276).
[54] Little pisze o powiązaniach Aliji Delimustaficia z KOS, które wyszły na jaw w czasie wydarzeń 2-3 maja 1992 r., po których Delimustafic opuścił Sarajewo i uciekł do Austrii; Laura Silber, Allan Little, op. cit., s. 238. W wykazie Ivana Bešlicia Delimustafić nie figuruje, ponieważ nie zakończył współpracy z bezpieczeństwem w 1990 roku, ponadto sam wykaz dotyczy tylko TW SDB BiH. Po wojnie Delimustafić stał na czele mafii i został aresztowany w 2000 roku po bankructwie banku, który założył z bratem Mirsadem.
[55] Ivica Lučić, Sigurnosno obavještajne službe u Bosni i Hercegovini, National Security and the Future, Volume 2, Number 1-2, Spring/Summer 2001;  http://www.nsf-journal.hr/index.htm
[56] Ivan Bešlić, Čuvari Jugoslavije, T. I-IV Sarajewo 2003; Glas javnosti, 11 listopada 2003. Tom I-II dotyczy TW narodowości chorwackiej, t. III - muzułmańskiej i t. IV - serbskiej. Autor zapowiedział kontynuację wydania dokumentów dotyczących wszystkich tw pracujących w BiHu od 1970 roku oraz tw z Chorwacji i innych republik nie tylko dla SDB ale również dla KOS.
Autor publikacji: 
GEOPOLITYKA: