You are here

NOTA BIBLIOGRAFICZNA

W języku polskim istnieje stosunkowo niewiele prac poświęconych Ukrainie i są one bądź zbyt skrótowe, bądź fragmentaryczne. Na temat dawnej Ukrainy najwięcej pisali: Władysław Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 1990, s. 518; Na Dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Wyd. II, Kraków 1986, s. 373; Hajdamacy, Wyd. II, Kraków 1978 oraz Zbigniew Wójcik, Dzikie Pola w ogniu. O Kozaczyźnie w dawnej Rzeczpospolitej, Wyd. III, Warszawa 1968, a także Janusz Kaczmarczyk, Bohdan Chmielnicki, Wrocław 1988, s. 269. Daniel Beauvois, Polacy na Ukrainie 1831-1863, Paryż 1987, s. 294. Popularyzatorski charakter ma praca Tadeusza Andrzeja Olszańskiego, Zarys Historii Ukrainy w XX wieku, Warszawa 1990, s.223. Najciekawsze są partie dotyczące okresu wojny ze względu na podejście autora do walko ukraińsko-polskich, natomiast okres UNR jest opisany powierzchownie.

Klasykiem historiografii ukraińskiej jest Mychajło Hruszewśkyj; jego najważniejsza praca to: Istorija Ukrajiny-Rusy, T. I-X, Lwiw - Kyjiw 1898-1937. Ostatnio wznowiono jego Narys istoriji kijwśkoji zemli wid smerti Jarosława do kincia XIV storiczczia (reprint), Kyjiw 1991, s.541. Mało znany w Polsce okres historii omawia prof. Ołeksandr Ohłobłyn, Hetman Iwan Mazepa ta joho doba, Toronto 1960. Kopalnią wiadomości jest wydana pod redakcją prof. Wołodymyra Kubijowycza, Encykłopedija ukrajinoznawstwa, Muenchen 1949-1952 oraz jej Słownykowa Czastyna T. 1-9 Paris - New York 1955-1980. Stnieje skrócone wydanie angielskie Ukraine. A Concise Encyclopaedia, T. 1-2, Toronto 1970-1972 oraz Encyklopedia of Ukraine, T. I-II, Toronto 1984-1988. Monografie, dokumenty i źródła wydawane są przez Harvard Ukrainian Research Institute pod redakcją Omeljana Pritsaka, np.: Taras Hunczak (ed.), The Ukraine 1917-1921, Cambridge, Mass. 1977. Tamże ukazują się Harvard Ukrainian Studies, ze specjalnymi numerami, np. The Political and Social Ideas of Vjaceslav Lypyns'kyj, Vol. IX, n 3/4, 1985.

Historiografia ukraińska ma niestety wybitnie partyjny charakter, stąd trzeba zawsze znać przynależność organizacyjną autora danego opracowania czy wspomnień oraz starać się przeczytać książki poświęcone temu samemu okresowi, lecz napisane przez reprezentantów różnych obozów politycznych. Poniższy wykaz zawiera jedynie najbardziej podstawowe pozycje, które z kolei dostarczą dalszych informacji bibliograficznych. Początki ruchu narodowego doskonale opisuje jeden z jego twórców Jewhen Czykalenko, Spohady (1861-1907), Niu Jork 1955, s. 337. Najważniejsze dokumenty ruchu narodowego zawiera zbiór wydany przez Suczasnist': Taras Hunczak, Roman Sołczanyk (ed.), Ukrajinśka suspilno-polityczna dumka w XX stolitti, (USA) 1983, t. I s. 510, t. II s. 381, t. III s. 429. Wersja opublikowanych tu dokumentów odbiega od rozpowszechnianej przez OUN-b na korzyść autentyczności. Krótki zarys ruchu narodowego do 1939 roku, w tym poza Ukrainą, dał Panas Fedenko, Ukrajinśkyj ruch u XX stolitti, London 1959, s. 267. Historię myśli politycznej przedstawił przeciwnik porozumienia Petlury z Polską, były premier Izaak Mazepa, Pidstawy naszoho widrodżennia, T. I 1946, s. 178, T. II 1949, s. 163. Okres UNR najlepiej opisuje prof. Dmytro Doroszenko, Istorija Ukrajiny 1917-1923, T. I Doba Centralnoji Rady, Niu-Jork 1954, s. 437, T. II Ukrajinśka het'manśka derżawa 1918 r., Niu Jork 1954, s. 424. Niestety Doroszenko, obrońca hetmana w którego rządzie był ministrem, nie dokończył swego dzieła. W pewnym sensie kontynuje jego pracę dr Matwij Stachiw, Ukrajina w dobi Dyrektoriji UNR (1918-1920), T. I-V, Toronto 1963 i tegoż krótki przegląd: Ukrajinśki polityczni partiji, Niu Jork 1954, s.103. Antypetlurowska wersja wydarzeń przedstawił Wołodymyr Wynnyczenko, Widrodżennia naciji, Wyd. I Kyjiw-Wideń 1920, Wyd. II. (reprint) Kyjiw 1990 T.I s. 348, T. II s. 328, T. III s. 542. Wspomnienia przywódcy eserów-niepodległościowców od początku XX wieku: Mykoła Kowalewśkyj, Pry dżerełach borot'by, Innsbruk 1960, s. 588. Wspomnienia lewicowego, później wojskowego działacza: Mykoła Hałahan, Z mojich spomyniw, Cz. I-IV, Lwiw 1930. Jedne z najciekawszych wspo,nień napisał organizatorów prawicowego ruchu Wiktor Andrijewśkyj, Tri Hromady. Spohady z 1885-1917 rokiw, T. I-II Lwiw 1938 oraz Z Mynułoho, T. I 1917-yj rik na Połtawszczyni, Berlin 1921, s. 210, T. II Hetman - Dyrektorija, Berlin 1923, s. 308. Działacz lewicy eserów Mykoła Ju. Szapował, Hetmaszczyna i Dyrektorija. Spohady, New York 1958, zawiera informacje na temat konspiracji i powstania przeciwko hetmanowi w wersji antypetlurowskiej. Wśród autorów istotnych wspomnień należy jeszcze wymienić takich działaczy jak: Izaak Mazepa, Jurij Tjutjunnyk, P. Fedenko, O. Nazaruk, Jwhen Konowaleć, gen. Mykoła Kapustianśkyj, gen. O. Udowyczenko. Wspomnienia premiera rządu Kubania 1919-1920: prof. Wasyl Iwanys, Steżkamy żyttia, T. I Toronto 1958, s. 192.Historia ruchu ukraińskiego w Galicji: J. Kozik, Ukraiński ruch narodowy w Galicji w latach 1830-1848, Kraków 1973; Tadeusz Dąbkowski, Ukraiński ruch narodowy w Galicji Wschodniej 1912-1923; Mychajło Demkowycz-Dobrianśkyj, ukrajinśko-polśki stosunky u XIX storiczczi, Muenchen 1969, s. 118 oraz Potoćkyj i Bobżynśkyj, Cisarśki namisnyki Hałyczyny 1903-1913, Rym 1987, s. 132; wspomnienia z lat 1880-1945 działacza Ukraińskiej Partii Radykalnej w Galicji: dr Iwan Makuch, Na narodnij służbi, Ditrojt 1958, s. 628. O powstaniu ZUNR piszą: Lonhyn Cehelśkyj, Wid lehendy do prawdy, Niu Jork 1960, s. 311 oraz z polskiego punktu widzenia Czesław Mączyński, Boje Lwowskie, Warszawa 1921. Lwowskiego wydawnictwo "Czerwona Kałyna" specjalizoało się w wydawaniu literatury poświęconej historii ZUNR. O Ukrainie Sowieckiej pisali: J. Borys, The Sovietization of Ukraine. 1917-1923, Edmonton 1980; James E. Mace, Communism and the Dilemmas of National Liberation. National Communism in Soviet Ukraine 1918-1933, Cambridge, Massachusetts 1983, s. 334. Ukraińskie uzupełnienie stanowią monografie: Iwan Koszeliweć, Mykoła Skrypnyk, Muenchen 1972, s.343 oraz Iwan Majstrenko, Istorija Komunistycznoji Partiji Ukrajiny, Muenchen 1979. Głód najpełniej przedstawił Robert Conquest. The Harvest of Sorrow, London 1986; tłum ros.: Żatva Skorbi, London 1988, s. 620. Ukraińcami i Rusinami Zakarpacia zajmuje się naukowo Paul R. Magocsi; jego podstawową pracą jest: The Shaping of a National Identity. Subcarpathian Ruś 1848-1948, Cambridge Mass. 1978. Przegląd chronologii historii Kościoła daje Jurij Fedoriw, Istorija Cerkwy w Ukrajini, Toronto 1967, s. 362. O stosunkach ukraińsko-rosyjskie pisze Petro Hołubenko, Ukrajina i Rosija u switli kulturnych wzajemyn, New York 1987, s. 551. Wśród licznych prac Dmytro Doncowa, które służyły OUN jako teoretyczne przygotowanie należy wymienić:, Nacionalizm, Lwiw 1926; Pidstawy naszoji polityky, Wideń 1921; Chrestom i meczem, Toronto 1967. Obiekywnie o historii OUN pisze John Amstrong, Ukrainian Nationalism, New York 1963. Banderowską wersję historii przedstawia Petro Mirczuk, Narys istoriji OUN 1920-1939, Muenchen 1968, natomiat melnykowską Wołodymyr Martyneć, Ukrajinśke pidpillia. Wid UWO do OUN (1920-1929), Winnipeg 1949 s. 349 oraz zbiór artykułów Orhanizacija Ukrajinśkych Nacionalistiw 1929-1954, Paris 1954, s. 447. Artykuły i wspomnienia melnykowców z czasów wojny: Na zow Kyjewa, Toronto 1985, s.542 oraz Tudy de bij za woliu, Paryż 1989, s. 479. Wspomnienia twórcy UPA: Taras Bulba-Boroweć, Armija bez Derżawy, Winnipeg 1981 oraz historia w wersji OUN-b: Petro Mirczuk, Ukrajinśka Powstanska Armija 1942-1952, Muenchen 1953, s. 320 oraz okres wojny z punktu widzenia faktycznego szefa OUN-b: Mykoła Łebed', UPA. Ukrajinśka powstanśka armija, Wyd. I Muenchen 1946, Wyd. II USA 1987, s. 207 przez Suczasnist'. O historii Dywizji Waffen SS Hałyczyna pisze Wasyl Weryha, Dorohamy druhoji switowoji wijny, Toronto 1980. Zbiór artykułów i dokumentów wydał Yury Boshyk, Ukraine during World War II. History and its Aftermath, Edmonton 1986, s. 291. O II rozłamie w OUN Bandery pisze Roman Kryczewśkyj OUN w Ukrajini. OUN-z i ZCz OUN, New York 1962, s. 116. Ten sam kierunek opublikował swą wersję dokumentów:OUN w switli postanow Wełykych Zboriw (1929-1955), Wydannia Zakordonnych Czastyn OUN 1955. Cały czas aktualne stanowisko banderowców wobec wszelkich rozłamowców przedstawił Petro Mirczuk, Za czystotu pozycij ukrajinśkoho wyzwolnoho ruchu, Muenchen 1955, s. 184. Zródła dotyczące działalności UPA wydają Jewhen Sztendera i Petro Poticznyj, Litopis Ukrajinśkoji Powstanśkoji Armiji, Toronto.

Dotychczas wydano lub planowano opublikować: Ukrajinśka Hołowna Wyzwolna Rada, T. I 1944-1945, Toronto 1980, s.320, T. II 1946-1948, Toronto 1982, s. 520, T. III 1949-1952, Toronto 1984, s. 424; UPA w switli nimećkych dokumentiw 1942-1945, Toronto 1983, T. I s. 252, T. II s. 272; Wołyń i Polissia, T. I, Wyd. II, Toronto 1978, s. 256, T. II, Wyd. II, Toronto 1985, s. 256; T. III Toronto 1983, s. 312; Czornyj lis (Stanisławowskie), Wyd. II, Toronto 1987, s. 272;Ternopilśka wojenna okruga UPA "Łysonia"; Ternopilszczyna: spysok wpawszych herojiw Toronto 1985, s. 248; Karpatśka hrupa UPA "Howerla" T. I-II; Konstantin Himmelreich, Spohady komandyra widdiłu osoblywych pryznaczeń "UPA-Schid", Toronto 1987, s. 266; Pidpilni żurnały zakerzonśkoji Ukrajiny 1945-1947; Peremyszczyna - Peremyśkij kuriń, T. I, Toronto 1986, s. 370, T. II, Toronto 1987, s. 262; Chołmśkij taktycznyj widtynok UPA "Danyliw" (1945-1948). (Adres: Litopys UPA, P. O. Box 97, Station "C", Toronto, Ontario, M6J 3M7, Kanada). Wybór artykułów programowych z prasy UPA wydali Peter Potichnyj, Yevhen Shtendera (ed.), Political Thought of the Ukrainian Underground 1943-1951, Edmonton 1986, s. 406.

Autor publikacji: 
INTERMARIUM: